Σοβαρά ενεργειακά σφάλματα

Λέει: Ethem Ceku

Η διαδικασία απελευθέρωσης της αγοράς ενέργειας είναι μια εξέλιξη που οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες έχουν αναλάβει τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Κύριος στόχος αυτής της διαδικασίας ήταν η δημιουργία μιας ανταγωνιστικής αγοράς, η αύξηση της αποδοτικότητας, η μείωση των μακροπρόθεσμων τιμών και η ενσωμάτωση στις περιφερειακές και διεθνείς αγορές ενέργειας. Ωστόσο, η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι τα αποτελέσματα ήταν διαφορετικά, εξαρτώμενα από τις εθνικές ενεργειακές δομές, την εσωτερική ασφάλεια του εφοδιασμού και τους μηχανισμούς προστασίας που έχουν δημιουργήσει οι κυβερνήσεις.
Διεθνείς Εμπειρίες

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η ελευθέρωση ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990 με σαφείς οδηγίες που απαιτούν σταδιακό άνοιγμα της αγοράς. Η Γερμανία αποτελεί ένα επιτυχημένο παράδειγμα, αφού η ελευθέρωση συνοδεύτηκε από μαζικές επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μετατρέποντας τη χώρα σε Ευρωπαίους ηγέτες για ηλιακή και αιολική παραγωγή. Η Μεγάλη Βρετανία, ως ένας από τους πρωτοπόρους, κατάφερε αρχικά να μειώσει τις τιμές για τους καταναλωτές, αλλά αργότερα η αγορά επικεντρώθηκε σε λίγες μεγάλες εταιρείες. Η ενεργειακή κρίση του 2021 έδειξε ξεκάθαρα ότι η μακροπρόθεσμη ελευθέρωση εκθέτει την κοινωνία στις διακυμάνσεις των παγκόσμιων αγορών.

Από την άλλη πλευρά, πιο εύθραυστες χώρες όπως η Ελλάδα και η Αλβανία προσφέρουν παρόμοιες εμπειρίες με το Κοσσυφοπέδιο. Ανάλογα κυρίως με τις εισαγωγές, αντιμετώπισαν αβεβαιότητα και ασταθείς τιμές, οι οποίες ανάγκασαν τις κυβερνήσεις να παρέμβουν με επιδοτήσεις και αντισταθμιστικούς μηχανισμούς για την προστασία των καταναλωτών και των επιχειρήσεων. Αντίθετα, η Πολωνία ακολούθησε μια πιο προσεκτική προσέγγιση. Συνδέει την ελευθέρωση με νέες επενδύσεις σε σύγχρονους θερμοηλεκτρικούς σταθμούς και ανανεώσιμες πηγές, παρέχοντας υψηλότερο επίπεδο ενεργειακής ασφάλειας ενόψει του πλήρους ανοίγματος της αγοράς.
Υπόθεση Κοσσυφοπεδίου

Το Κοσσυφοπέδιο, αντί να μάθει από αυτές τις εμπειρίες, έκανε το βήμα απελευθέρωσης για μεγάλες επιχειρήσεις χωρίς πρώτα να εξασφαλίσει νέες παραγωγικές ικανότητες. Η απόφαση αυτή ανάγκασε τον ιδιωτικό τομέα να συνδεθεί με εξωτερικούς προμηθευτές, εκθέτοντας τις επιχειρήσεις στις διακυμάνσεις των διεθνών αγορών και αυξάνοντας σημαντικά το κόστος τους. Αντί να δημιουργηθεί υγιής ανταγωνισμός, δημιουργήθηκε αστάθεια και αυξημένη εξάρτηση από τις εισαγωγές.

Αυτό που ξεχωρίζει το Κοσσυφοπέδιο από τις περισσότερες άλλες χώρες είναι η ακραία πολιτικοποίηση του ενεργειακού τομέα. Στη Γερμανία, τη Βρετανία και την Πολωνία, η ενέργεια έχει αντιμετωπιστεί ως μακροπρόθεσμη εθνική πολιτική, στενά συνδεδεμένη με την ενεργειακή ασφάλεια και την οικονομική ανάπτυξη. Στο Κοσσυφοπέδιο, αντίθετα, η ενέργεια έχει γίνει πολιτικό μέσο των επόμενων κυβερνήσεων. Οι αποφάσεις δεν βασίζονται πάντα σε οικονομικές και στρατηγικές αναλύσεις, αλλά συχνά σε περιορισμένους υπολογισμούς των μερών. Τα μεγάλα έργα είτε έχουν μπλοκαριστεί, είτε έχουν χρησιμοποιηθεί ως ρητορικό στοιχείο στην πολιτική συζήτηση, εμποδίζοντας την κατασκευή μιας ισχυρής βάσης εξουσίας.

Ως εκ τούτου, οι περισσότερες κυβερνήσεις του Κοσσυφοπεδίου, αντί να θεωρούν την ενέργεια ως το θεμέλιο της οικονομικής ανάπτυξης και της εθνικής ανεξαρτησίας, έχουν σκοτώσει το αναπτυσσόμενο πνεύμα “της χώρας” μετατρέποντάς την σε μια περιοχή πολιτικών συγκρούσεων. Η πολιτοποίηση έχει παρεμποδίσει τη δημιουργία ενός μακροπρόθεσμου οράματος, έχει μπλοκάρει στρατηγικά έργα όπως το “Kosovo C”, και έχει κάνει τη χώρα όλο και περισσότερο εξαρτημένη από τις εισαγωγές. Η ελευθέρωση της αγοράς υπό αυτές τις συνθήκες δεν αποτέλεσε βήμα προς την ανάπτυξη, αλλά ένα βήμα προς την περαιτέρω οικονομική αποδυνάμωση και την αύξηση της ενεργειακής αβεβαιότητας.

Οι διεθνείς εμπειρίες αποκαλύπτουν σαφώς ότι η ελευθέρωση μπορεί να ωφεληθεί μόνο εάν προηγηθεί η δημιουργία βιώσιμων εσωτερικών ικανοτήτων και μια αποπολιτικοποιημένη στρατηγική για την ανάπτυξη της ενέργειας. Στο Κοσσυφοπέδιο, η διαδικασία αυτή δεν έχει αντιμετωπιστεί ως εθνικό σχέδιο, αλλά ως μέσο καθημερινής πολιτικής, και ως εκ τούτου έχει επιφέρει διαφορετικά αποτελέσματα από τα στοχευμένα. Μόνο μέσω μιας στρατηγικής που συνδυάζει την κατασκευή νέων ικανοτήτων παραγωγής, την ανάπτυξη ανανεώσιμων πόρων και, πάνω απ' όλα, την αποπολιτικοποίηση του τομέα, το Κοσσυφοπέδιο μπορεί να μετατρέψει την ενέργεια από κρίση σε μηχανή βιώσιμης ανάπτυξης.