Wolfgang Petritsch: Demokracia në Kosovë po keqpërdoret për arsye partiake

Kosova, do të thosha, gjatë këtyre muajve të fundit ka përjetuar një periudhë të zgjatur pasigurie politike. Gjithashtu, mund të thuhet se vendi po përballet me një bllokadë institucionale. Si e vlerësoni situatën aktuale politike dhe cilat janë rreziqet kryesore për qeverisjen demokratike në këtë kontekst?

Wolfgang Petritsch: Në shumë aspekte, më duket se ideja e demokracisë po keqpërdoret, në kuptimin që zgjedhjet po përsëriten vazhdimisht për arsye partiake. Problemi kryesor që shoh, sfida më e madhe për një Kosovë demokratike, është mungesa e gatishmërisë për kompromis politik. Vetë ideja e demokracisë është aftësia për të gjetur një kompromis të qëndrueshëm edhe në rrethana të vështira. Ky është thelbi i saj. Pika e dytë e rëndësishme, e cila vlen edhe për Kosovën, është mënyra se si trajtohen pakicat në një shtet, qofshin ato pakica etnike, gjuhësore, kulturore apo të tjera. Mënyra se si një vend i trajton pakicat është në fakt testi më i mirë për të vlerësuar nëse ai ka një sistem liberal-demokratik funksional. Dhe pikërisht në këtë aspekt shoh hapësirë për përmirësim.

Përmirësim në çfarë kuptimi? Nëse i shohim pakicat në Kosovë, do të thosha se ato gëzojnë të drejta mjaft të mira, të bazuara në të drejtat kushtetuese. Nëse i referoheni komunitetit serb, a e shihni se ekziston vullnet nga ana e tyre për t’u integruar më shumë në institucionet dhe shoqërinë e Kosovës?

Wolfgang Petritsch: Kur them se ka hapësirë për përmirësim, natyrisht jam shumë i vetëdijshëm, pasi kam qenë i përfshirë në Marrëveshjen e Paqes së Rambujesë si kryenegociator i Bashkimit Evropian, së bashku me një koleg rus dhe një amerikan. Mendoj se, në letër, ekzistojnë shumë elemente që e bëjnë Kosovën një demokraci evropiane. Por problemi që unë shoh, dhe kjo është arsyeja pse them se ka vend për përmirësim, është se jo gjithçka po zbatohet. Dhe sigurisht, ju e përmendët këtë, çështja e komunitetit serb dhe e qytetarëve serbë të Kosovës duhet të trajtohet në një mënyrë serioze. Megjithatë, e di se Beogradi përbën një pengesë të madhe në këtë drejtim. Por ju, si një shtet që u mbështet për t’u bërë i pavarur nga gjysma e botës, ku në vitin 1999 NATO-ja, nën udhëheqjen e Shteteve të Bashkuara, ndërhyri ushtarakisht, përbëni një shembull unik në botë se si një popull që ishte nën kërcënim ushtarak – në këtë rast nga Serbia dhe ushtria e saj – u çlirua. Kjo, në fakt, shton përgjegjësinë e çdo qeverie dhe çdo presidenti që të sigurohet se vendi ecën përpara, duke kaluar nga të qenit një problem për Evropën dhe komunitetin ndërkombëtar, në të qenit pjesë e zgjidhjes. Veçanërisht tani, kur po përballemi me një sfidë globale të paprecedentë që nga viti 1945. Dhe përshtypja ime është se çdo diskutim në Kosovë ka të bëjë me problemet e brendshme, me pamundësinë për të zhvilluar dialog, për të dialoguar brenda vendit. Dhe nuk po flas ende për dialogun e ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian. Po flas për dialogun e përditshëm politik ndërmjet partive politike. Të gjitha ato janë parti demokratike.

Në çfarë mase mendoni se polarizimi politik në Kosovë, në këto momente, po ndikon në aftësinë e Kosovës për të zbatuar reforma ose për të avancuar në agjendën ndërkombëtare?

Wolfgang Petritsch: Në gjithçka që sapo përmendët – në të dyja këto çështje madhore. Para së gjithash, nëse nuk keni një qeveri të zgjedhur, atëherë reformat nuk po ndodhin. Ndërsa në aspektin ndërkombëtar, unë shoh gjithnjë e më shumë evropianë, edhe këtu në Austri, që po e shohin Kosovën si një problem në rritje, në vend se si një vend që po i zvogëlon sfidat e tij. Tani për tani, Kosova ndodhet në një situatë ku gjithnjë e më pak mbështetje po vjen nga Bashkimi Evropian dhe nga komuniteti ndërkombëtar. Njerëzit nuk janë të gatshëm, në këto rrethana shumë të vështira për Evropën, ku kemi një luftë – madje dy luftëra – në fqinjësi: në Ukrainë, por edhe në Lindjen e Mesme, e cila gjithashtu është pjesë e fqinjësisë së Evropës. Ne duhet të sigurohemi që çdo vend në Evropë t’i zgjidhë vetë problemet e tij. Kjo është diçka që tani është më e rëndësishme se kurrë më parë.

Dhe çfarë mendoni se duhet të jetë roli i lidershipit politik në Kosovë në rikthimin e stabilitetit institucional dhe, ndoshta, të besimit të publikut?

Wolfgang Petritsch: Më lejoni të them një gjë, shumë personale. E kam njohur Kryeministrin Kurti prej shumë vitesh. E mbaj mend kur po negocionim në vitin 1998 dhe në fillim të vitit 1999 në Kosovë; ai ishte sekretar i një prej liderëve më të rëndësishëm atje. Ishte një student i ri me flokë të gjata. Dukej qartë se ishte shumë i interesuar për politikën. E kam takuar edhe më vonë. Kam qenë ndër ata që e kam mbështetur lirimin e tij nga burgu kur ishte i burgosur nga Beogradi. Ka pasur shumë simpati dhe angazhim ndërkombëtar për lirimin e tij. E kam takuar sërish pas kësaj dhe e kam parë për herë të fundit vitin e kaluar. Ai është një person shumë i aftë dhe shumë inteligjent. Por ajo që më mungon – dhe kjo është një situatë në njëfarë mënyre tragjike – është se ai, si politikani më i fuqishëm, ka edhe përgjegjësinë më të madhe për mirëqenien e vendit. Dhe, megjithatë, duket se nuk po arrin të gjejë mënyrën për të komunikuar apo për të arritur një zgjidhje konstruktive për problemet që po rriten në Kosovë. Kjo është një situatë shumë e pafat, do të thoja. Dhe unë kam një vlerësim të lartë për zotin Kurti, ashtu siç kam miq edhe nga parti të tjera politike. I njoh këta njerëz, ashtu siç njoh shumë diplomatë, ambasadorë dhe të rinj. Dhe kjo është ajo që mungon: ka shumë potencial, por politikanët kryesorë duhet të ulen së bashku dhe të gjejnë një zgjidhje – si nga qeveria, ashtu edhe nga opozita. Kjo është thelbësore.

Unë do të ndalesha te dialogu Kosovë–Serbi. Kanë kaluar më shumë se dy dekada që nga konflikti, dhe normalizimi mes këtyre dy vendeve, do të thosha, mbetet ende i paqartë. Cilat janë, sipas jush, pengesat kryesore për arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse në këtë fazë? Apo besoni se ky dialog duhet të vazhdojë në formën siç ka qenë më parë, duke qenë se aktualisht jemi në një status quo?

Wolfgang Petritsch: Duhet të theksoj fillimisht se ky dialog ka arritur shumë. Është vërtet mbresëlënëse kur e mendon periudhën menjëherë pas ndërhyrjes së NATO-s dhe vitet që pasuan deri te shpallja e pavarësisë. Bashkimi Evropian ka luajtur gjithmonë një rol shumë konstruktiv. Së fundmi kam biseduar gjatë me z. Sorensen për situatën dhe ai është vërtet i angazhuar. Mendoj se është një nga njerëzit më të mirë që mund të kesh për një proces të tillë, për këtë dialog. Ai e njeh mirë Kosovën dhe rajonin në përgjithësi; është një diplomat shumë me përvojë dhe i përkushtuar i BE-së. Por në fund, gjithçka do të varet nga Prishtina që të bëjë gjënë e duhur. E di që Beogradi është problemi më i madh, por duhet mbajtur parasysh se edhe Beogradi po humb diçka. Shumë serbë besojnë ende se Kosova u përket atyre. Kjo është irracionale dhe shumë emocionale. Për Kosovën është e rëndësishme që më në fund të konsolidohet si shtet sovran. Prandaj, Prishtina duhet të bëjë më shumë për të përmbushur obligimet e saj. Kjo është më e rëndësishmja. Dhe nëse Beogradi nuk e ndjek këtë proces, atëherë kjo nuk duhet të shihet si problem i Kosovës.

Çfarë duhet të bëjë Kosova për t’i përmbushur më mirë ato marrëveshje? Cilat janë hapat që institucionet e Kosovës duhet të ndërmarrin më tej në zbatimin e marrëveshjeve të arritura, nëse Serbia nuk i ndjek ato?

Wolfgang Petritsch: Për shembull, Marrëveshja e Ohrit e vitit 2023 që të dyja palët e kanë nënshkruar. Nëse Beogradi nuk është i gatshëm të lëvizë, atëherë Prishtina mund të bëjë diçka në këtë drejtim. Mendoj se duhet të krijojmë një terren loje që është pozitiv dhe konstruktiv. Dhe e di që po flasim për pjesën veriore të Kosovës, ku jeton komuniteti me shumicë serbe. Më shumë se 10 vite më parë është rënë dakord që të ketë një formë të vetëadministrimit. Nuk po flas për Republikën Srpska – përkundrazi. Ne, evropianët, jemi plotësisht të bindur se Kosova duhet të bëhet një shtet funksional dhe i qëndrueshëm. Dhe nuk mund të ketë, nuk duhet të ketë një problem të ngjashëm me Republikën Srpska, siç e shohim në Bosnje. Kjo është e përjashtuar. Por në fushën administrative, gjuhësore, në arsim dhe administratë, ka shumë fusha ku duhet të bëhet integrimi i serbëve në idenë e një shteti të përbashkët. Kjo është e vështirë, e di, sepse tani ka një udhëheqje në Beograd që nuk e mbështet këtë, por kjo është arti i politikës – të arrish diçka që duket e paarritshme. Duhet të lëvizet në këtë drejtim. Por kur e shoh Prishtinën politike, shoh përplasje të vazhdueshme – gjithmonë konflikte mes partive dhe personaliteteve – në vend që të ketë një përpjekje të përbashkët dhe të koordinuar për të parë si të ecet përpara drejt sovranitetit më të plotë. Si të ecet përpara për çështje konkrete: si Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit, si anëtarësimi në Këshillin e Evropës? Këto janë hapa që mund të përcaktohen qartë dhe që mund të jenë shumë më të suksesshëm sesa në të kaluarën.

Bashkimi Evropian po e lehtëson gjithashtu këtë dialog. A mendoni se dialogu i lehtësuar nga BE-ja e ka humbur momentumin e tij, apo ka ende hapa që duhen ndërmarrë për ta rivitalizuar këtë proces?

Wolfgang Petritsch: Pas një periudhe kaq të gjatë, ku – siç thashë – janë arritur shumë gjëra, disa çështje kanë marrë rrjedhën e tyre dhe procesi nuk po funksionon më aq mirë. Unë e shoh problemin më të madh kryesisht në nivelin e personaliteteve. Vetëm disa vite më parë – ndoshta shtatë apo tetë vjet më parë – organizova në emër të Presidentit të Austrisë një takim mes zotit Vuçiç dhe zotit Thaçi në Austri, në Tirol, në një simpozium të madh. Ishte hera e parë që një takim publik u zhvillua me presidentin e Austrisë dhe me të dy liderët. Atëherë kam pasur përshtypjen se ata e respektonin njëri-tjetrin dhe se një dialog personal ishte i mundur. Fatkeqësisht, zoti Thaçi nuk është më në skenën politike; ai po përballet në Hagë me një situatë shumë të vështirë. Por zoti Kurti nuk ka arritur të krijojë një marrëdhënie funksionale me zotin Vuçiç. Dhe, natyrisht, mund të thuhet e njëjta gjë edhe për zotin Vuçiç – pse nuk bën ai më shumë për të komunikuar me zotin Kurti? Megjithatë, Vuçiç në të kaluarën ka arritur të krijojë një marrëdhënie pune me liderin kosovar shqiptar, zotin Thaçi. Pra, pse kjo nuk po funksionon tani me zotin Kurti? Kjo është diçka për të cilën zoti Kurti duhet të mendojë dhe të shohë çfarë mund të bëjë për të përmirësuar marrëdhëniet, sepse Serbia do të mbetet gjithmonë fqinj i Kosovës. Serbët në Kosovë gjithmonë do të shikojnë nga Beogradi, por ata duhet të ftohen gjithashtu të shohin edhe nga Prishtina për zgjidhje.

A mendoni se mjedisi aktual rajonal dhe ndërkombëtar krijon mundësi të reja apo sfida shtesë për normalizimin e marrëdhënieve mes dy vendeve?

Wolfgang Petritsch: Dialogu ekziston, por po funksionon më shumë në anën e Brukselit, ndërsa nuk po funksionon realisht në nivelin e dy kryeqyteteve, Prishtinës dhe Beogradit. Megjithatë, në nivel teknik po bëhen përmirësime. Dhe unë mendoj se është mirë që kjo pjesë nuk është shumë në vëmendjen e publikut apo mediave. Zoti Sorensen po bën një punë vërtet të shkëlqyer, por ai mund të jetë aq i suksesshëm sa e duan Prishtina dhe Beogradi. Siç e kam përmendur më herët, Kosova synon të anëtarësohet në Bashkimin Evropian dhe të bëhet pjesë e shteteve dhe komunitetit evropian. Por Evropa ndodhet në një situatë shumë të vështirë politike. Kam përmendur luftërat në fqinjësi. Tani, natyrisht, edhe marrëdhënia me administratën Trump është në një nga nivelet më të ulëta të mundshme. Zoti Trump ka probleme të tjera – sfida të brendshme dhe vështirësi politike, ndërsa zgjedhjet e mesmandatit po afrohen. Prandaj, mendoj se ne evropianët duhet të punojmë së bashku dhe të sigurohemi që t’i zgjidhim vetë problemet tona. Situata gjeopolitike është një sfidë absolute dhe nuk mund të përballojmë që një ose dy vende – po mendoj për Bosnjën dhe Kosovën – të krijojnë më shumë probleme sesa është e nevojshme.

Z. Wolfgang, Kosova tradicionalisht është mbështetur shumë në mbështetjen e fortë si nga Bashkimi Evropian ashtu edhe nga Shtetet e Bashkuara. Si do t’i karakterizonit këto marrëdhënie sot, në këtë moment të ri, do të thosha?

Wolfgang Petritsch: Qasja e re që ka zgjedhur Uashingtoni është një qasje rreptësisht transaksionale. Është thjesht biznes. Mendoni për atë që po ndodh me ndërmarrjet amerikane në Shqipëri – protesta të mëdha kundër këtij lloj angazhimi që është vetëm biznes dhe asgjë tjetër. E njëjta situatë është edhe në Bosnje, ku po shqyrtohet ndërtimi i një gazsjellësi nga një kompani amerikane, e cila dukshëm është absolutisht e paaftë, dhe e vetmja “avantazh” i saj është fakti se miq të zotit Trump janë pronarë të saj dhe duan të ndërtojnë këtë gazsjellës. Këto janë zhvillime krejtësisht në kundërshtim me interesin e Evropës. Rregullat dhe standardet evropiane vlejnë edhe në Bosnje, vlejnë edhe në Shqipëri, dhe duhet të vlejnë edhe në Kosovë. Prandaj, duhet të siguroheni që këto procese të rregullohen siç duhet dhe që Kosova të ketë një zhvillim të mirë ekonomik. Kam folur me kosovarë dhe ata më thonë se ekonomia nuk po ecën mirë. Kjo është çështja kryesore me të cilën duhet të merreni.

A mendoni se tensionet e fundit mes Kosovës dhe disa partnerëve perëndimorë tregojnë mosmarrëveshje më të thella strategjike?

Wolfgang Petritsch: Jo aq shumë mosmarrëveshje strategjike, sa një frustrim për faktin se gjërat nuk po lëvizin përpara. Të shohësh që për gati dy vite e vetmja gjë për të cilën diskutohet në Kosovë janë zgjedhjet e reja, apo pamundësia për të zgjedhur një president, është problematike. Mendoj se duhet të shtoj edhe një gjë: shoh një problem edhe në kushtetutë. Rregullat për zgjedhjen e presidentit – ose ndoshta, pasi të jetë kaluar me sukses kjo fazë – duhet të rishikohet sistemi i qeverisjes në Kosovë. Kushtetuta ka nevojë për disa ndryshime, në mënyrë që të mos përfundoni çdo herë, sa herë që përpiqeni të zgjidhni një president, në të njëjtat probleme institucionale.

Cili është mendimi juaj se çfarë duhet të bëjë Kosova për të forcuar kredibilitetin dhe partneritetin me Brukselin dhe Uashingtonin?

Wolfgang Petritsch: Çështja qendrore është që të ketë dialog për të gjetur një zgjidhje të mirë për të drejtat e komunitetit serb, që është shumicë në disa zona. Le ta lëmë mënjanë termin “Asociacion”, nëse z. Kurti nuk e pëlqen këtë term. Le të jemi pragmatikë, por të gjejmë një zgjidhje që zbaton frymën e marrëveshjes për asociacionin. Sipas mendimit tim, kjo është e rëndësishme – jo si e quani, por çfarë përmbajtje ka. Dhe duhet të siguroheni që ju vetë të jeni në krye të propozimeve. Sepse në momentin kur merrni diçka nga Brukseli, shpesh problemi është se mund të mos ju pëlqejë. Prandaj, më mirë është që ta bëni vetë “detyrën e shtëpisë” dhe të ofroni zgjidhje për komunitetin serb, duke u garantuar atyre të drejtat e nevojshme. Kjo do të mbetet një çështje afatgjatë, por duhet të fillohet tani dhe të krijohet një mekanizëm i mirë zbatimi, kontrolli dhe bashkëpunimi.

Pra ju mendoni se problemi më i madh i Kosovës me partnerët e saj janë të drejtat e komunitetit serb?

Wolfgang Petritsch: Jo, nuk mendoj se problemi më i madh i Kosovës me partnerët e saj janë të drejtat e komunitetit serb. Por është një çështje që ka edhe një dimension shumë simbolik. Ju keni një kushtetutë që parashikon shumë të drejta për pakicat, por pala serbe është diçka më specifike dhe më e kontestuar. Siç e dini, ende keni pesë shtete mosnjohëse. Mendoj se këto qeveri do ta njohin Kosovën sapo të ketë një zgjidhje të kënaqshme për pjesën veriore të vendit. Besoj se kjo do t’ju ndihmonte vërtet dhe do ta forconte Kosovën më shumë sesa është sot.

Po shohim që NATO do të tërheqë disa nga trupat ushtarakë nga Kosova. Si e shihni këtë si sinjal? A është diçka pozitive, a do të thotë se Kosova ka arritur stabilitetin e saj, apo si e vlerësoni rolin e NATO-s në Kosovë?

Wolfgang Petritsch: NATO është nën presion të madh nga Uashingtoni. Uashingtoni tashmë ka njoftuar publikisht se SHBA do të tërheqë trupat e saj nga Evropa. Dhe kjo, qartë, ndikon edhe në Kosovë. Prandaj, mendoj se është e nevojshme të bëhet përparim në të gjitha çështjet që kemi trajtuar në këtë intervistë, në mënyrë që të afroheni më shumë edhe me krijimin e forcave tuaja sovrane të armatosura. Do t’ju duhet të merrni vetë përgjegjësinë për sigurinë tuaj. Do t’ju duhet të bëheni një ofrues sigurie për Kosovën dhe për rajonin. Duhet të bëheni një faktor stabilizues. Aktualisht, ju po kontribuoni më shumë në një situatë të paqëndrueshme në të gjithë rajonin, dhe kjo nuk është e mirë. Na duhet që Kosova të bëhet një partner konstruktiv në Evropë.

Çfarë nënkuptoni me “situatë të paqëndrueshme”?

Wolfgang Petritsch: Nuk e di saktësisht çfarë nënkupton. Ne e dimë se gjithmonë ekziston një debat i brendshëm, siç e diskutuam më herët – është një situatë politike që nuk është stabile.

Dhe pyetja ime e fundit do të ishte: si e shihni procesin e zgjerimit të Bashkimit Evropian dhe ndikimin e tij në vendet e rajonit, në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht në Kosovë?

Wolfgang Petritsch: Kjo është çështja më e rëndësishme që vlen për gjithë rajonin e Ballkanit Perëndimor. Mali i Zi ka bërë mjaft përparim dhe ka tejkaluar shumë nga problemet që ende e pengojnë Kosovën. Mendoni për faktin se Mali i Zi, megjithëse ka vetëm rreth 600 mijë banorë, është një shtet multietnik. Ata kanë shqiptarë, marrëdhëniet janë mjaft të mira, kanë edhe komunitete të tjera serbe dhe jo-malazeze. Kanë një marrëdhënie të vështirë edhe me Beogradin, por e menaxhojnë atë. Dhe kjo është mjaft pozitive për rajonin. Maqedonia e Veriut po përpiqet shumë gjithashtu. Edhe marrëdhëniet mes maqedonasve sllavë dhe shqiptarëve janë të ndërlikuara, por ata po punojnë në këtë drejtim. Por nuk dëgjon probleme të tilla si ato që hasen në Prishtinë, ku partitë politike nuk flasin me njëra-tjetrën. Kjo nuk është një shenjë e mirë për Kosovën. Prandaj, Bashkimi Evropian po zgjerohet drejt Ballkanit Perëndimor, por në të njëjtën kohë ka edhe një mandat të qartë nga shtetet anëtare: të reformoheni, të zgjidhni problemet tuaja dhe pastaj mund të bashkoheni në Bashkimin Evropian. Dhe kjo vlen edhe për Kosovën.