Ernstige energiefouten

Er staat: Ethem Ceku

Het liberaliseringsproces van de energiemarkt is een ontwikkeling die de meeste Europese landen de afgelopen drie decennia hebben doorgevoerd. Het belangrijkste doel van dit proces was het creëren van een concurrerende markt, het verhogen van de efficiëntie, het verlagen van de langetermijnprijzen en de integratie in de regionale en internationale energiemarkten. De internationale ervaring toont echter aan dat de resultaten verschillend zijn, afhankelijk van de nationale energiestructuren, de interne voorzieningszekerheid en de beschermingsmechanismen die de regeringen hebben ingesteld.
Internationale ervaringen

In de Europese Unie begon de liberalisering in de jaren negentig met duidelijke richtlijnen die een geleidelijke openstelling van de markt vereisten. Duitsland is een succesvol voorbeeld, nadat de liberalisering gepaard ging met massale investeringen in hernieuwbare energie, waardoor het land werd omgevormd tot Europese leiders voor de productie van zonne- en windenergie. Groot-Brittannië, als een van de pioniers, wist eerst de prijzen voor consumenten te verlagen, maar later richtte de markt zich op weinig grote bedrijven. De energiecrisis van 2021 heeft duidelijk aangetoond dat liberalisering op lange termijn de samenleving blootstelt aan de schommelingen van de wereldmarkten.

Anderzijds bieden meer kwetsbare landen zoals Griekenland en Albanië soortgelijke ervaringen met Kosovo. Afhankelijk van de invoer werden zij geconfronteerd met onzekerheid en instabiele prijzen, die regeringen dwongen om te interveniëren met subsidies en compenserende mechanismen om consumenten en bedrijven te beschermen. In plaats daarvan volgde Polen een voorzichtigere aanpak. De liberalisering hield verband met nieuwe investeringen in moderne thermische centrales en hernieuwbare energiebronnen, die een hoger niveau van energiezekerheid bieden voordat de markt volledig wordt opengesteld.
Zaak Kosovo

Kosovo heeft, in plaats van lering te trekken uit deze ervaringen, de liberaliseringsstap gezet voor grote ondernemingen zonder eerst voor nieuwe productiecapaciteit te zorgen. Dit besluit heeft de particuliere sector ertoe gedwongen zich te verbinden met externe leveranciers, bedrijven bloot te stellen aan de schommelingen van de internationale markten en hun kosten aanzienlijk te verhogen. In plaats van gezonde concurrentie te creëren, ontstond instabiliteit en verhoogde afhankelijkheid van invoer.

Wat Kosovo onderscheidt van de meeste andere landen is de extreme politisering van de energiesector. In Duitsland, Groot-Brittannië en Polen is energie behandeld als nationaal beleid op lange termijn, nauw verbonden met energiezekerheid en economische ontwikkeling. In Kosovo is energie een politiek instrument geworden van de volgende regeringen. Besluiten zijn niet altijd gebaseerd op economische en strategische analyses, maar vaak op nauwe partijberekeningen. Grote projecten zijn geblokkeerd of gebruikt als retorisch element in het politieke debat, waardoor de opbouw van een sterke machtsbasis wordt belemmerd.

Daarom hebben de meeste regeringen van Kosovo, in plaats van energie te beschouwen als de basis voor economische ontwikkeling en nationale onafhankelijkheid, de ontwikkelingsgeest “van het land” gedood door het om te zetten in een gebied van politieke conflicten. Politisering heeft de totstandkoming van een langetermijnvisie belemmerd, strategische projecten zoals “Kosovo C” geblokkeerd en heeft het land steeds meer afhankelijk gemaakt van invoer. De liberalisering van de markt onder dergelijke omstandigheden is geen stap in de richting van ontwikkeling geweest, maar een stap in de richting van verdere economische verzwakking en toenemende energieonzekerheid.

Uit de internationale ervaringen blijkt duidelijk dat liberalisering alleen maar vruchten kan afwerpen als er een duurzame interne capaciteit en een gedepolitiseerde strategie voor energieontwikkeling wordt gecreëerd. In Kosovo is dit proces niet behandeld als een nationaal project, maar als een instrument van dagelijks beleid, en heeft het dus andere effecten dan doelgerichte. Alleen door middel van een strategie die de bouw van nieuwe productiecapaciteiten, de ontwikkeling van hernieuwbare hulpbronnen en vooral de depolitisering van de sector combineert, kan Kosovo energie van crisis naar duurzame ontwikkelingsmotor omzetten.