Czy powstrzymujesz przestępczość?

Ten wyrok, wypowiedziany przez jej brata Leonarda Ademiy, wyznacza linię sprawiedliwości: Może karać, ale nie może przywrócić życia.

Jednakże w kraju, w którym długotrwały ból pozostaje bez odpowiedzi, decyzja o dożywotnim pozbawieniu wolności dla morderców i Liridona Adrimaj jest postrzegana jako mały, ale ważny krok w kierunku jakiegoś rodzaju sprawiedliwości.

Wieczorem 29 listopada 2023 r., na ulicy w miejscowości Brnica w Prisztinie, Liridona Ademiaj została zabita w obecności dwójki swoich dzieci.

Sprawa wstrząsnęła opinią publiczną i stała się symbolem skrajnej przemocy i żądania sprawiedliwości.

21 kwietnia 2026 roku Trybunał Konstytucyjny w Prisztinie skazał za to morderstwo trzy osoby: jej męża, Naima Murselego oraz Granita Plava i Cocalla Concert.

Pierwsze dwa skazano na dożywocie, podczas gdy trzeci do 30 lat więzienia.

“Tak niskie jak cierpienie rodziny zmniejszyło się”, Ademiaj mówi Radio Free Europe.

Ale wie, że proces nie kończy się tutaj. Obrona ostrzegała przed skargami i oczekuje się, że sprawa trafi do Sądu Apelacyjnego i Najwyższego.

Mamy nadzieję, że nawet najwyższa instancja potwierdzi tę decyzję. Tylko takie zdania mogą powstrzymać zabijanie naszych matek i sióstr”, mówi Ademiaj.

Ciężkie kary - nie zawsze ostateczne

Wieczne więzienie jest najsurowszą karą w systemie karnym Kosowa.

Od czasu wprowadzenia kodeksu karnego w 2013 r. wypowiadano się o nim 13 razy.

Według danych Rady Sądowej Kosowa (KGJK), dostarczonych przez Radio Free Europe, w przeważającej większości 12 przypadków poważnych zabójstw, podczas gdy tylko jeden przypadek jest powiązany z terroryzmem.

Prawo przewiduje ten wyrok za 36 przestępstw popełnionych w poważnych okolicznościach, w tym ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości i zdradę stanu.

Jednakże praktyka pokazuje, że droga do ostatecznej decyzji jest długa i niepewna.

Pierwszy wyrok dożywocia, ogłoszony w 2015 r. za poważne morderstwo, został później zmiękczony przez Sąd Apelacyjny i Najwyższy odpowiednio w 25, 22 lat więzienia.

Według Flamura Kabashiego z Kosowo Institute for Justice (IKD), stosowanie tego zdania wzrosło w ostatnich latach.

Po naszym monitorowaniu, widzieliśmy ostatnio wzrost dożywocia. Ale decyzje podejmują ostry obrót tylko wtedy, gdy potwierdza to druga instancja”, Kabashi mówi Radio Free Europe.

W niektórych przypadkach więcej niż jedna osoba jest skazana na dożywocie w tym samym procesie.

W ciągu ostatniego roku wypowiedziano trzy takie wyroki.

W maju 2025 r.

Wyrok został również potwierdzony przez Trybunał Odwoławczy w kwietniu tego roku.

W kwietniu tego samego roku Trybunał Konstytucyjny w Prisztinie skazał Naima Mursela i Granita Plava za zabicie Liridony Ademiaja na dożywocie.

Pod koniec kwietnia Trybunał Konstytucyjny skazał Blagoje Spasojevich i Dusan Maksimovich na służbę pracy terrorystycznej związanej z naruszeniem porządku konstytucyjnego i bezpieczeństwa Kosowa.

Sprawiedliwość pod presją i dylematem

Pomimo tych wydarzeń były przewodniczący Sądu Najwyższego Fejzullah Hasani szacuje, że dożywocie rzadko przybrało swój ostateczny kształt.

“na dziś, tylko jeden przypadek można uznać za odcięty - przypadek Dardana Krivaqas”, mówi, dodając, że nawet ten przypadek pozostaje prawnie otwarty na wyzwanie.

Dardan Krivaqa został uznany winnym morderstwa Marigony Osmani w 2021 roku, na wszystkich trzech etapach systemu sądowego.

Sąd Najwyższy potwierdził werdykt, jednak zgodnie z procedurą, sprawa może nadal być przedmiotem żądania ochrony legitymacji.

Potwierdza to fakt, że w przypadku Radia Free Europe i obrońcy Krivaqa, Skander Musa, który twierdzi, że taki wniosek jest przygotowywany.

“Przygotowujemy wniosek o ochronę legalności, który jest przede wszystkim związany z wyrokiem dożywotniego pozbawienia wolności, wydanym przez Sąd Pierwszej Skali i potwierdzonym przez Sąd Drugi i Najwyższy”, Musa wyjaśnia.

Mówi on, że w trakcie procesu naruszono procedury ekspertyzy prawnej i dodaje, że jeśli Sąd Najwyższy nie zmieni sprawy w proces ponowny, Trybunał Konstytucyjny zajmie się obroną.

Kabashi z IKD wyjaśnia, że żądanie ochrony legitymacji stanowi nadzwyczajny przypadek, który może mieć wpływ na zmianę ostatecznej decyzji w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa.

Ten sam sąd może zostać wykorzystany przez Vladsalu”, mówi.

W innych przypadkach wyrok dożywotni został złagodzony przez Trybunał Odwoławczy lub Sąd Najwyższy, zastępując go wyrokami do 35 lat więzienia.

Spośród 13 spraw zarejestrowanych jako skazanych na dożywocie, tylko jeden zakończył się zwolnieniem oskarżonego.

W kwietniu 2023 r.

Czy życie w więzieniu powstrzyma przestępczość?

Teoretycznie każdy wyrok karny ma na celu zapobieganie zarówno jednostkom, jak i całemu społeczeństwu. Jednak w praktyce skuteczność dożywocia pozostaje kontrowersyjna.

Dane pochodzące z policji Kosowa, dostarczone przez Radio Free Europe, pokazują, że w latach 2013-2025 odnotowano 411 wszelkiego rodzaju morderstwa. Jeżeli chodzi o lata poprzedzające to zdanie, całkowita liczba zabójstw w ciągu 25 lat wyniosła 1558.

Jeden dzień w zeszłym tygodniu zgłoszono dwa morderstwa w Prisztinie, jeden w South Mitrovica.

Dla ekspertów dane te nie wykazują wyraźnego efektu zapobiegawczego.

Fakt, że w ciągu ostatnich pięciu lat takie wyroki wzrosły, niekoniecznie świadczy o skutkach zapobiegawczych. Sprawcy nadal popełniają poważne przestępstwa”, mówi Kabashi.

Hasan ma tę samą pozycję: “Nie zauważyłem żadnego konkretnego efektu z tego zdania w praktyce”.

Wpływ opinii publicznej

Na sali rozpraw decyzje powinny zależeć wyłącznie od dowodów i prawa. Na zewnątrz jednak inny głos często staje się niezaprzeczalny - opinia publiczna.

Była Awokacja Ludowa, Hilmi Jashar, mówi, że przypadki, które otrzymują wielkie media i uwagę publiczną często tworzą rodzaj cichej presji nawet na wymiar sprawiedliwości.

Mamy wrażenie, że w każdym przypadku, gdy takie przypadki dominują w opinii publicznej, jest to odzwierciedlone w podejściu systemu sądownictwa. Zwiększono obawy i zwrócono szczególną uwagę na przypadki leżące w interesie publicznym. Tak więc, nie powinno być”, Jashar mówi, podkreślając, że sądy powinny działać niezależnie i bezstronnie.

W tej samej kwestii były przewodniczący Sądu Najwyższego Fizullah Hasani przyznaje, że nie zawsze można uniknąć wpływu opinii publicznej i mediów.

“Jestem przekonany, że w niektórych przypadkach był wpływ mediów i opinii publicznej”, mówi, ale dodaje, że to niekoniecznie oznacza niesprawiedliwość w podejmowaniu decyzji.

Dla prawnika Musy, ta presja jest głównie odczuwalna po stronie obrony. Mówi on, że procesy dotyczące poważnych przestępstw, zwłaszcza tych, które mogą skończyć w więzieniu dożywotnim, odbywają się w atmosferze obciążonej nie tylko prawem, ale również społecznym.

Po pierwsze, prawnik musi walczyć sam ze sobą. Musi unikać wszelkich subiektywnych elementów i koncentrować się wyłącznie na dowodach, przepisach prawnych i doktrynie prawnej. Jest to niezwykle trudne”, wskazuje.

Oprócz presji publicznej procesy te charakteryzują się czasem ich trwania.

Według Musy sprawy różnią się złożonością, ale przeciętnie proces morderstwa, który może skończyć się dożywotnim więzieniem, trwa od 12 do 36 miesięcy. Dokończenie wszystkich procedur, w tym ewentualnych skarg i ponownych prób, może trwać do pięciu lat.

System, który wymaga więcej niż kary

Poza debatą na temat kary problem wydaje się głębszy. Zdaniem Jashara brak harmonizacji polityki karnej powoduje nierówności i podważa bezpieczeństwo sądowe.

W praktyce różne sądy mogą wydawać różne wyroki za podobne czyny, podważając zaufanie obywateli do wymiaru sprawiedliwości.

W normalnym stanie takie sytuacje nie mają odwagi, ponieważ zagrażają jednej z podstawowych zasad wymiaru sprawiedliwości, która dotyczy tzw. bezpieczeństwa sądowego”, mówi Jashar.

Z drugiej strony Hasan podkreśla, że walka z przestępczością nie może opierać się wyłącznie na surowych karach.

Inne czynniki - społeczne, ekonomiczne i edukacyjne - odgrywają równie ważną rolę w zapobieganiu przestępczości.

Ramy prawne

Kodeks karny Kosowa przewiduje, że w momencie wykonywania pracy nie można wypowiedzieć kary dożywotniego pozbawienia wolności osobom poniżej 21 roku życia.

Ponadto osoby skazane uzyskują w ten sposób prawo do kaucji po co najmniej 30 latach pozbawienia wolności.

Do tej pory żaden skazaniec nie skorzystał z tego prawa, głównie ze względów proceduralnych i czasowych.

A ponieważ system nadal dąży do równowagi między karą a zapobieganiem, rodzina Ademij nadal ma stałą rzeczywistość.

Dzieci Liridona nie będą już oglądać swojej matki”, mówi Leonard Ademiaj, pisze RELEL, transmisja Peryskop.