Orhan-Pamuk

Intervista në The Paris Review e shkrimtarit turk Orhan Pamuk

Periskopi.com Intervista

Periskopi e ka përkthyer pjesën më interesante të intervistës në revistën The Paris Review, të shkrimtarit të famshëm turk Orhan Pamuk.

INTERVISTUESI:

Si ndiheni rreth intervistës?

ORHAN PAMUK:

Ndonjëherë ndihem nervoz sepse jap përgjigjje të gabuara në pyetje pa kuptim. Më ndodh në turqisht po aq sa në anglisht. E flas keq turqishten dhe them fjali pa kuptim. Jam sulmuar më shumë në Turqi për intervistat që jap sesa për librat. Kolumnistët politik dhe debatuesit në përgjithësi, nuk lexojnë novela.

INTERVISTUESI:

Ku shkruani?

ORHAN PAMUK:

Gjithmonë kam menduar se vendi ku e bëni gjumin ose vendi të cilin e ndani me gruan tuaj duhet të ndahet nga vendi ku shkruani. Shprehitë dhe detajet e vrasin imagjinatën. E vrasin djallin në mua. Rutina e përditshme shtëpiake bën që bota tjetër, me të cilën imagjinata operon, të zhduket. Për shumë vite, e kam pasur një zyre ose një vend të vogël jashtë shtëpisë në të cilin punoj. Gjithnjë i kam ndërruar banesat.

Por njëherë më ka nddhur që e kam kaluar gjysmën e një semestri në Amerikë, ndërsa ish-gruaja ime po e kryente Ph.D.-në në Columbia University. Ne po jetonim në një banesë ër studentë të martuar dhe nuk kishim hapësirë, kështuqë më është dashur të shkruaja dhe flija në të njëjtin vend. Jeta familjare ishte gjithkund. Kjo më mërziste. Në mëngjes e përshëndesja gruan si dikush që shkonte në punë. E lija shtëpinë, ecja disa blloqe tutja, dhe kthehesha në shtëpi si një person kur mbërrinte në zyrë.

Dhjetë vite më parë, e gjeta një banesë me pamje nga Bosfori dhe qyteti i vjetër. Kjo është ndër pamjet më të mira të Stambollit. Vetëm njëzetë e pesë minuta në këmbë nga vendi ku jetoj. Është i mbushur me libra dhe nga tavolina e marr gjithë atë pamje. Mesatarisht, dhjetë orë në ditë i kaloj duke e vështruar atë pamje.

INTERVISTUESJA:

A keni shkruar ndonjëherë poezi?

PAMUK:

Shpesh më kanë pyetur për këtë. Kur isha tetëmbëdhjetë vjeç i kam publikuar disa poema në Turqi, por pastaj jo më. Unë mendoj se poet është dikush përmes të cilit flet Zoti. Duhet të zotërohesh nga poezia. Kur e kam provuar e pashë se Zoti nuk fliste me mua. Më erdhi keq për këtë dhe më pas nisa të përdorja imagjinatën – nëse Zoti do të fliste me mua, çka do të më thoshte? Fillova të shkruaja shumë ngadalë. Kështu e ka shkrimi i prozës, fiksionit. Kështuqë punova si një nëpunës. Do shkrimtar e konsiderojnë këtë si fyerje. Por unë për vete, e pranoj; punoj si nëpunës.

INTERVISTUESI:

A i skiconi librat paraprakisht?

PAMUK:

Po secilin. Për shembull, Unë jam e kuqja, ka shumë personazhe, dhe për secilit prej tyre i kam kushtuar një numër të caktuar kaptinash. Kur shkruaja, nganjëherë doja të bëhesha një prej personazheve. Kështu, kur përfundoja së shkruari një nga kapitujt e Shekures, të shtatin ndoshta, kërceja në të njëmbëdhjetin ku flitej për të prapë. Më pëlqente të isha Shekure. Të kërcesh prej një personazhi në tjetrin mund të jetë shumë dëshpëruese.

Megjithatë, kapitullin e fundit gjithmonë e kam shkruajtur fare në fund. Më pëlqen ta ngacmojë veten; ta pyes se cili do të jetë fundi. Por mund ta kryej fundin vetëm njëherë. Derisa të mbërrij te fundi, unë ndalem dhe i rishkruaj vazhdimisht kapitujt e mëhershëm.

INTERVISTUESI:

Keni thënë se u deshën shumë vite që novela juaj e parë të publikohej?

PAMUK:

Në të njëzetat nuk kisha shokë në rrethet letrare; nuk përkisja me asnjë grup letrar në Stamboll. E vetmja mënyrë për ta botuar librin e parë ishte të hyja në një garë letrare për dorëshkrime të papublikuara në Turqi. E fitova atë garë dhe kështu, libri m’u botua nga një botues i madh dhe i njohur. Në atë kohë, ekonomia turke ishte në gjendje të keqe. Më tanë se do t’më jepnin një kontratë, por e vonuan shumë botimin e librit.

INTERVISTUESI:

Shumë shkrimtar kurrë nuk e diskutojnë një vepër derisa në të janë duke punuar. A e mbani edhe ju sekret punën tuaj?

PAMUK:

Kurrë nuk e diskutoj tregimin. Në raste të ndryshme, kur njerëzit më pyesin se çka po shkruaj, unë iu përgjigjem shkurt: një novelë që zë vend në Turqinë kontemporane. Iu hapem shumë pak njerëzve dhe vetëm kur e di se ata nuk do t’më lëndojnë. Shpesh flas për gjëra tjera – së shpejti do të mbaj një fjalim të paqartë, për shembull. Më pëlqen sesi njerëzit reagojnë kur flas ashtu. Është fëmijërore. E bëja shpesh derisa e shkruaja Stambollin. Mendja ime është si ajo e një fëmiju që luan dhe që provon t’i tregojë babait të tij sesa i zgjuar që është.

INTERVISTUESI:

A mendoni se konfrontimi konstant midis impulseve lindore dhe perëndimore të Turqisë, do të zgjidhet paqësisht?

PAMUK:

Jam optimist për këtë. Turqia nuk duhet të brengoset që i ka dy shpirta, që i përket dy kulturave të ndryshme. Skizofrenia iu bën inteligjent. E humbni relacionin me realitetin – Unë jam shkrimtar fiksioni, trilli, kështuqë nuk mendoj se kjo është një gjë e keqe. Nëse doni që njëra pjesë të vrasë tjetrën, do të mbeteni me një shpirt të vetëm. Kjo është më keq se të jesh i sëmurë. Kjo është ajo çfarë mendoj. Mundohem ta përhapë mendimin tim edhe në politikën turke, në politikanët turk të cilët besojnë se vendi ynë duhet të ketë vetëm një shpirt – që duhet t’i takojë ose vetëm Lindjes ose vetëm Perëndimit. Unë jam kritik i madh i kësaj pikëpamjeje monistike.

INTERVISTUESI:

Pse nuk pranohet mendimi yt në Turqi?

PAMUK:

Sa më shumë që të vendoset ideja e Turqisë demokratike e liberale, aq më shumë do të pranohet mendimi im. Turqia mund t’i bashkohet BE-së vetëm me atë vizion. Ëstë një mënyrë sesi ta luftosh nacionalizmin, një mënyrë sesi ta luftosh retorikën ndarëse ose Ata ose Ne.

INTERVISTUESI:

Megjithatë, te novela Stambolli ju duket sikur e romantizoni qytetin, dhe duket sikur po e vajtonit humbjen e Perandorisë Osmane.

PAMUK:

Jo, nuk është ashtu. Unë jam Perëndimor. Jam i lumtur që procesi perëndimorizues ka nisur. Por unë kritikoj mënyrën e kufizuar me të cilën elita sunduese – që i nënkupton burokratët dhe pasunarët e rinj  e kanë konceptuar Perëndimorizimit. Atyre iu ka munguar besimi i nevojshëm për të krijuar një kulturë kombëtare të pasur me simbole dhe rituale. Ata nuk përpiqen që të krijojnë një kulturë të Stambollit që do të ishte një kombinim organim i Lindjes dhe Perëndimit. Kishte, natyrisht, një kulturë të fortë lokale osmane, por ajo po zhdukej ngadalëdalë. Ajo se çka duhej të bënin, ishte të shpiknin një kulturë të fortë lokale, që do të mund të bëhej kombinim – jo imitim – i të kaluarës Lindore dhe i së tashmes Perëndimore. Pikërisht këtë provoj që ta bëj në librat e mi. Ndoshta, gjeneratat e ardhshme do ta bëjnë një gjë të tillë dhe hyrja në Bashkimin Europjan nuk do ta shkatërroj identitetin turk por do ta bëj të lulëzoj duke na dhënë më shumë liri dhe më shumë vetbesim për të zhvilluar kulturën turke. Imitimi vulgar i Perëndimit ose imitimi vulgar i kulturës së vdekur osmane nuk është zgjidhje.

INTERVISTUESI:

Bora është libri më politik që keni botuar. Si e konceptuat atë?

PAMUK:

Kur nisa të bëhesha i famshëm në Turqi në mesin e viteve 90, në kohën kur lufta kundër guerilëve kurd ishte e fortë, autorët e vjetër të majtë dhe autorët modern liberal deshën që t’iu ndihmoja atyre, për të nënshkruar peticione – kështu nisën të më kërkonin të bëja gjëra tjera politike që nuk lidheshin me librat e mi.

Shpejt institucionet nisën të më sulmonin duke më lënë emra. Isha shumë i nervozuar. Pas njëfarë kohe, e pyeta veten, çka nëse e shkruaj një novelë politike në të cilën i sqaroj dilemat e mia shpirtërore. Unë vij nga një familje e klasës së mesme të lartë dhe ndihesha përgjegjës për ata që nuk kishin përfaqësues politik? Besoja në artin e novelës. Kjo iu bën të huaj në vendin tuaj. I thashë vetes atëherë se do të shkruaja një novelë politike. Nisa ta shkruaja menjëherë sapo e përfundova Unë jam e kuqja.

INTERVISTUESI:

Puna juaj në fiksion iu ka hapur shumë telashe. Dhe duket se do t’ju sjellë telashe tjera. Kjo iu ka përfshirë edhe emocionalisht. Ky duket një çmim i lartë.

PAMUK:

Po, por kjo është një gjë e mrekullueshme. Kur udhëtoj dhe nuk jam i vetëm në tavolinë, më kapë depresioni. Jam i lumtur kur jam vetëm në dhomë dhe filloj të shkruaj. Më pëlqen të jem i vetëm në një dhomë. Vazhdoj ta kem këtë ritual, duke e ditur se ajo që po e bëj tash, një ditë botohet, duke e legjitimuar kështu fantazitë e mia. Si ilaçet për disa njerëz, mua më duhen orët në vetmi, pranë tavolinës me letra dhe stilolaps.

INTERVISTUESI:

Sa turk ndiheni ju?

PAMUK:

E para, unë jam turk. Jam i lumtur për këtë. Jashtë Turqisë, unë perceptohem më shumë turk sesa që jam realisht. Unë njihem si autor turk. Kur Prousti shkruan për dashurinë, ai shihet si dikush që po shkruan për dashurinë universale. Veçanërisht në fillim kur shkruaja për dashurinë, njerëzit thonin se unë po shkruaja për dashurinë në mënyrën turke. Kur vepra ime nisi të përkthehej, turqit ishin krenar me të. Më panë mua si pjesë të vetes. Unë isha turk për ta. Vetëm kur bëhesh i njohur ndërkombtarisht, turkshmëria del në pah në nivel ndërkombëtar dhe kombëtar. Sensi i identitetit bëhet diçka me të cilin të tjerët manipulojnë. Imponohet nga të tjerët. Ata merakosen më shumë rreth përfaqësimit ndërkombëtar të Turqisë sesa për veprat e mia. Kjo ka shkaktuar shumë probleme në vendin tim. Përmes asaj që e thotë shtypi, shumë njerëz që nuk i kanë lexuar librat e mia, kanë nisur të shqetësohen për atë se çfarë po them unë për Turqinë. Letërsia është krijim i të mirës dhe të keqes, djajve dhe engjëjve, dhe pak e më pak po preokupohen për djajtë e mi.