Orhan-Pamuk

Intervista në The Paris Review e shkrimtarit turk Orhan Pamuk

Periskopi.com Intervista

Periskopi e ka përkthyer pjesën më interesante të intervistës në revistën The Paris Review, të shkrimtarit të famshëm turk Orhan Pamuk.

INTERVISTUESI:

Si ndiheni rreth intervistës?

ORHAN PAMUK:

Ndonjëherë ndihem nervoz sepse jap përgjigjje të gabuara në pyetje pa kuptim. Më ndodh në turqisht po aq sa në anglisht. E flas keq turqishten dhe them fjali pa kuptim. Jam sulmuar më shumë në Turqi për intervistat që jap sesa për librat. Kolumnistët politik dhe debatuesit në përgjithësi, nuk lexojnë novela.

INTERVISTUESI:

Ku shkruani?

ORHAN PAMUK:

Gjithmonë kam menduar se vendi ku e bëni gjumin ose vendi të cilin e ndani me gruan tuaj duhet të ndahet nga vendi ku shkruani. Shprehitë dhe detajet e vrasin imagjinatën. E vrasin djallin në mua. Rutina e përditshme shtëpiake bën që bota tjetër, me të cilën imagjinata operon, të zhduket. Për shumë vite, e kam pasur një zyre ose një vend të vogël jashtë shtëpisë në të cilin punoj. Gjithnjë i kam ndërruar banesat.

Por njëherë më ka nddhur që e kam kaluar gjysmën e një semestri në Amerikë, ndërsa ish-gruaja ime po e kryente Ph.D.-në në Columbia University. Ne po jetonim në një banesë ër studentë të martuar dhe nuk kishim hapësirë, kështuqë më është dashur të shkruaja dhe flija në të njëjtin vend. Jeta familjare ishte gjithkund. Kjo më mërziste. Në mëngjes e përshëndesja gruan si dikush që shkonte në punë. E lija shtëpinë, ecja disa blloqe tutja, dhe kthehesha në shtëpi si një person kur mbërrinte në zyrë.

Dhjetë vite më parë, e gjeta një banesë me pamje nga Bosfori dhe qyteti i vjetër. Kjo është ndër pamjet më të mira të Stambollit. Vetëm njëzetë e pesë minuta në këmbë nga vendi ku jetoj. Është i mbushur me libra dhe nga tavolina e marr gjithë atë pamje. Mesatarisht, dhjetë orë në ditë i kaloj duke e vështruar atë pamje.

INTERVISTUESJA:

A keni shkruar ndonjëherë poezi?

PAMUK:

Shpesh më kanë pyetur për këtë. Kur isha tetëmbëdhjetë vjeç i kam publikuar disa poema në Turqi, por pastaj jo më. Unë mendoj se poet është dikush përmes të cilit flet Zoti. Duhet të zotërohesh nga poezia. Kur e kam provuar e pashë se Zoti nuk fliste me mua. Më erdhi keq për këtë dhe më pas nisa të përdorja imagjinatën – nëse Zoti do të fliste me mua, çka do të më thoshte? Fillova të shkruaja shumë ngadalë. Kështu e ka shkrimi i prozës, fiksionit. Kështuqë punova si një nëpunës. Do shkrimtar e konsiderojnë këtë si fyerje. Por unë për vete, e pranoj; punoj si nëpunës.

INTERVISTUESI:

A i skiconi librat paraprakisht?

PAMUK:

Po secilin. Për shembull, Unë jam e kuqja, ka shumë personazhe, dhe për secilit prej tyre i kam kushtuar një numër të caktuar kaptinash. Kur shkruaja, nganjëherë doja të bëhesha një prej personazheve. Kështu, kur përfundoja së shkruari një nga kapitujt e Shekures, të shtatin ndoshta, kërceja në të njëmbëdhjetin ku flitej për të prapë. Më pëlqente të isha Shekure. Të kërcesh prej një personazhi në tjetrin mund të jetë shumë dëshpëruese.

Megjithatë, kapitullin e fundit gjithmonë e kam shkruajtur fare në fund. Më pëlqen ta ngacmojë veten; ta pyes se cili do të jetë fundi. Por mund ta kryej fundin vetëm njëherë. Derisa të mbërrij te fundi, unë ndalem dhe i rishkruaj vazhdimisht kapitujt e mëhershëm.

INTERVISTUESI:

Keni thënë se u deshën shumë vite që novela juaj e parë të publikohej?

PAMUK:

Në të njëzetat nuk kisha shokë në rrethet letrare; nuk përkisja me asnjë grup letrar në Stamboll. E vetmja mënyrë për ta botuar librin e parë ishte të hyja në një garë letrare për dorëshkrime të papublikuara në Turqi. E fitova atë garë dhe kështu, libri m’u botua nga një botues i madh dhe i njohur. Në atë kohë, ekonomia turke ishte në gjendje të keqe. Më tanë se do t’më jepnin një kontratë, por e vonuan shumë botimin e librit.

INTERVISTUESI:

Shumë shkrimtar kurrë nuk e diskutojnë një vepër derisa në të janë duke punuar. A e mbani edhe ju sekret punën tuaj?

PAMUK:

Kurrë nuk e diskutoj tregimin. Në raste të ndryshme, kur njerëzit më pyesin se çka po shkruaj, unë iu përgjigjem shkurt: një novelë që zë vend në Turqinë kontemporane. Iu hapem shumë pak njerëzve dhe vetëm kur e di se ata nuk do t’më lëndojnë. Shpesh flas për gjëra tjera – së shpejti do të mbaj një fjalim të paqartë, për shembull. Më pëlqen sesi njerëzit reagojnë kur flas ashtu. Është fëmijërore. E bëja shpesh derisa e shkruaja Stambollin. Mendja ime është si ajo e një fëmiju që luan dhe që provon t’i tregojë babait të tij sesa i zgjuar që është.

INTERVISTUESI:

A mendoni se konfrontimi konstant midis impulseve lindore dhe perëndimore të Turqisë, do të zgjidhet paqësisht?

PAMUK:

Jam optimist për këtë. Turqia nuk duhet të brengoset që i ka dy shpirta, që i përket dy kulturave të ndryshme. Skizofrenia iu bën inteligjent. E humbni relacionin me realitetin – Unë jam shkrimtar fiksioni, trilli, kështuqë nuk mendoj se kjo është një gjë e keqe. Nëse doni që njëra pjesë të vrasë tjetrën, do të mbeteni me një shpirt të vetëm. Kjo është më keq se të jesh i sëmurë. Kjo është ajo çfarë mendoj. Mundohem ta përhapë mendimin tim edhe në politikën turke, në politikanët turk të cilët besojnë se vendi ynë duhet të ketë vetëm një shpirt – që duhet t’i takojë ose vetëm Lindjes ose vetëm Perëndimit. Unë jam kritik i madh i kësaj pikëpamjeje monistike.

INTERVISTUESI:

Pse nuk pranohet mendimi yt në Turqi?

PAMUK:

Sa më shumë që të vendoset ideja e Turqisë demokratike e liberale, aq më shumë do të pranohet mendimi im. Turqia mund t’i bashkohet BE-së vetëm me atë vizion. Ëstë një mënyrë sesi ta luftosh nacionalizmin, një mënyrë sesi ta luftosh retorikën ndarëse ose Ata ose Ne.

INTERVISTUESI:

Megjithatë, te novela Stambolli ju duket sikur e romantizoni qytetin, dhe duket sikur po e vajtonit humbjen e Perandorisë Osmane.

PAMUK:

Jo, nuk është ashtu. Unë jam Perëndimor. Jam i lumtur që procesi perëndimorizues ka nisur. Por unë kritikoj mënyrën e kufizuar me të cilën elita sunduese – që i nënkupton burokratët dhe pasunarët e rinj  e kanë konceptuar Perëndimorizimit. Atyre iu ka munguar besimi i nevojshëm për të krijuar një kulturë kombëtare të pasur me simbole dhe rituale. Ata nuk përpiqen që të krijojnë një kulturë të Stambollit që do të ishte një kombinim organim i Lindjes dhe Perëndimit. Kishte, natyrisht, një kulturë të fortë lokale osmane, por ajo po zhdukej ngadalëdalë. Ajo se çka duhej të bënin, ishte të shpiknin një kulturë të fortë lokale, që do të mund të bëhej kombinim – jo imitim – i të kaluarës Lindore dhe i së tashmes Perëndimore. Pikërisht këtë provoj që ta bëj në librat e mi. Ndoshta, gjeneratat e ardhshme do ta bëjnë një gjë të tillë dhe hyrja në Bashkimin Europjan nuk do ta shkatërroj identitetin turk por do ta bëj të lulëzoj duke na dhënë më shumë liri dhe më shumë vetbesim për të zhvilluar kulturën turke. Imitimi vulgar i Perëndimit ose imitimi vulgar i kulturës së vdekur osmane nuk është zgjidhje.

INTERVISTUESI:

Bora është libri më politik që keni botuar. Si e konceptuat atë?

PAMUK:

Kur nisa të bëhesha i famshëm në Turqi në mesin e viteve 90, në kohën kur lufta kundër guerilëve kurd ishte e fortë, autorët e vjetër të majtë dhe autorët modern liberal deshën që t’iu ndihmoja atyre, për të nënshkruar peticione – kështu nisën të më kërkonin të bëja gjëra tjera politike që nuk lidheshin me librat e mi.

Shpejt institucionet nisën të më sulmonin duke më lënë emra. Isha shumë i nervozuar. Pas njëfarë kohe, e pyeta veten, çka nëse e shkruaj një novelë politike në të cilën i sqaroj dilemat e mia shpirtërore. Unë vij nga një familje e klasës së mesme të lartë dhe ndihesha përgjegjës për ata që nuk kishin përfaqësues politik? Besoja në artin e novelës. Kjo iu bën të huaj në vendin tuaj. I thashë vetes atëherë se do të shkruaja një novelë politike. Nisa ta shkruaja menjëherë sapo e përfundova Unë jam e kuqja.

INTERVISTUESI:

Puna juaj në fiksion iu ka hapur shumë telashe. Dhe duket se do t’ju sjellë telashe tjera. Kjo iu ka përfshirë edhe emocionalisht. Ky duket një çmim i lartë.

PAMUK:

Po, por kjo është një gjë e mrekullueshme. Kur udhëtoj dhe nuk jam i vetëm në tavolinë, më kapë depresioni. Jam i lumtur kur jam vetëm në dhomë dhe filloj të shkruaj. Më pëlqen të jem i vetëm në një dhomë. Vazhdoj ta kem këtë ritual, duke e ditur se ajo që po e bëj tash, një ditë botohet, duke e legjitimuar kështu fantazitë e mia. Si ilaçet për disa njerëz, mua më duhen orët në vetmi, pranë tavolinës me letra dhe stilolaps.

INTERVISTUESI:

Sa turk ndiheni ju?

PAMUK:

E para, unë jam turk. Jam i lumtur për këtë. Jashtë Turqisë, unë perceptohem më shumë turk sesa që jam realisht. Unë njihem si autor turk. Kur Prousti shkruan për dashurinë, ai shihet si dikush që po shkruan për dashurinë universale. Veçanërisht në fillim kur shkruaja për dashurinë, njerëzit thonin se unë po shkruaja për dashurinë në mënyrën turke. Kur vepra ime nisi të përkthehej, turqit ishin krenar me të. Më panë mua si pjesë të vetes. Unë isha turk për ta. Vetëm kur bëhesh i njohur ndërkombtarisht, turkshmëria del në pah në nivel ndërkombëtar dhe kombëtar. Sensi i identitetit bëhet diçka me të cilin të tjerët manipulojnë. Imponohet nga të tjerët. Ata merakosen më shumë rreth përfaqësimit ndërkombëtar të Turqisë sesa për veprat e mia. Kjo ka shkaktuar shumë probleme në vendin tim. Përmes asaj që e thotë shtypi, shumë njerëz që nuk i kanë lexuar librat e mia, kanë nisur të shqetësohen për atë se çfarë po them unë për Turqinë. Letërsia është krijim i të mirës dhe të keqes, djajve dhe engjëjve, dhe pak e më pak po preokupohen për djajtë e mi.

kadare

Intervista në The Paris Review e Ismail Kadare

Periskopi.com Intervista

Në vitin 1970, një roman nga një shkrimtar shqiptar erdhi si stuhi në Paris. Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur është një rrëfim për një gjeneral italian që shkon në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore për t’i gjetur trupat e ushtarëve italian të vrarë në Shqipëri, dhe për t’i kthyer ata në Itali. Romani u konsiderua një kryevepër dhe autori i saj u ftua në Grancë, ku u mirëprit nga intelektualët francez si një zë i fuqishëm dhe origjinal nga prapa Perdes së Hekurt. Gjenerali u përkthye në dhjetëra gjuhë dhe i frymëzoi dy filma.

Prej atëherë, dhjetëra novela tjera dhe disa përmbledhje me poezi dhe ese janë përkthyer në frëngjisht, anglisht dhe në gjuhë të tjera. U konsiderua si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj botëror dhe ishte ndër kandidatët për të fituar çmimin Nobel, disa herë me radhë.

Kadare u lind dhe u rrit në qytetin e Gjirokastrës në Shqipëri. Lexoi letërsi në Universiteti e Tiranës dhe i kaloi tri vite në Institutin Gorki të Moskës duke i kryer studimet post-diplomike. Gjenerali ishte novela e tij e parë, e botuar pas kthimit të tij në Shqipëri më 1962, kur ishte njëzet e gjashtë vjeçar.

Kadare është krahasuar me Kafkën dhe Orwellin, por ai është një zë origjinal, unik, thellë i lidhur me tokën prej nga vjen. Për më shumë se katërdhjetë vjet, Shqipëria jetoi nën diktaturën komuniste të Enver Hoxhës, që e zbatoi një version të egër të stalinizmit dhe që zgjati më shumë se në vendet e tjera të europës lindore. Kadare përdori një numër të shumtë zhanresh dhe formash letrare – alegorinë, satirën, largesën historike, mitologjinë – për t’i ikur cenzurës së ashpër të Enverit dhe hakmarrjeve të tij kundër çdo forme të disidencës.

Vepra e tij është një kronikë e dekadave të tmerrshme në atë regjim megjithëse rrëfimet shpesh vendosen në të kaluarën e largët apo në vende të tjera. Dy prej novelave të famshme Pallati i Ëndrrave dhe Piramida u vendosën në Perandorinë Osmane dhe në Egjiptin antik, ndërsa Dimri i Madh dhe Koncerti qartë i referohen prishjes së Hoxhës me Rusinë e Khrushchevit dhe me Kinën, pas vdekjes së Mao-së.

Kadareja e la Shqipërinë në vitin 1990 dhe u vendos në Paris. Më 1996 ai u zgjodh anëtar i jashtëm i Akademisë franceze të moralit dhe shkencave politike, duke e zëvendësuar filozofin britanik me origjinë austriake Karl Popper, që kishte vdekur atë vit.

Ai jeton me gruan dhe vajzën, në një apartament të madh dhe të ndritshëm me pamje nga Kopshtet e Luxembourgut. Shpesh udhëton për në Shqipëri. Kjo intervistë u bë në atë apartament, në shkurt dhe tetor të 1997-ës, me biseda telefonike ndërmjet.

INTERVISTUESJA

Ju jeni i pari shkrimtar shqiptar që e arritët famën ndërkombëtare. Për shumicën e njerëzve, Shqipëria është një vend i vogël me tre milionë e gjysmë banorë në skaj të europës. Pyetja ime e parë ka të bëj me gjuhën shqipe. Çka është ajo?

ISMAIL KADARE

Gjysma e popullsisë shqiptare jeton pranë nesh, në Jugosllavi, në vendin e quajtur Kosovë. Gjithsejt, dhjetë milionë njerëz në botë flasin shqip, e cila është një ndër gjuhët bazike europjane. Nuk po e them nga krenaria kombëtare – ky është një fakt. Në linguistikë, janë gjashtë apo shtatë familje fundamentale të gjuhëve në europë: latinishtja, gjermanishtja, sllavishtja, baltishtja dhe tri gjuhë pa familje – greqishtja, armenishtja dhe shqipja. Prandaj, gjuha shqipe është më e rëndësishme nëse e marrim parasysh kartografinë linguistike të europës. Hungarishtja dhe finlandishtja nuk janë fare gjuhë indoeuropjane.
Shqipja është e vetmja që rrjedh nga gjuha e ilirëve të lashtë. Në antikitet ishin tri regjione në europën jugore: Greqia, Roma dhe Iliria. Shqipja është e vetmja gjuhë e mbijetuar nga gjuhët ilirishte. Ja pse i ka intriguar shumë linguistët e të kaluarës. I pari person që e bëri një studim serioz lidhur me këtë çështje ishte filozofi gjerman Gottfried Leibniz më 1695.

INTERVISTUESJA

Po sa i përket letërsisë shqipe? Cila është origjina e saj? A ekziston ndonjë Dante, Shakespeare apo Goethe shqiptar?

KADARE

Origjinat e saj janë krejtësisht gojore. I pari libër në shqip u botua në shekullin e XVI, dhe ishte përkthimi i Biblës. Vendi asokohe ishte katolik. Veç më pas lindën shkrimtarët. Babai i letërsisë shqipe ishte shkrimtari i shekullit të XIX-të, Naim Frashëri. Pa e pasur madhështinë e Dantes a Shakespeare-it, ai është krijuesi, karakteri emblematik i saj. Ai shkroi poema të gjata epike, ashtu sikurse poezi lirike, për të zgjuar ndërgjegjjen kombëtare në Shqipëri. Pas tij erdhi Gjergj Fishta. Mund të thuhet që këta dy janë gjigantët e letërsisë shqipe, të cilët fëmijët e sotëm i mësojnë nëpër shkolla. Më vonë erdhën poetë e shkrimtarë tjerë që prodhuan vepra më të mira se këta të dy, edhe pse nuk mund të kenë të njëjtin vend në kujtesën e kombit tonë.

INTERVISTUESJA

Turqët e pushtuan Konstandinopojën më 1454, dhe më pas ra edhe i gjithë ballkani bashkë me Greqinë. Cili ishte ndikimi i Turqisë te shqiptarët?

KADARE

Pak për të mos thënë hiç. Veço fjalorin administrativ e ushqimor – fjalët si kebab, cafe, bazaar. Por nuk pati aspak ndikim në strukturën e gjuhës për arsyen e thjeshtë se këto janë dy maçina të ndryshme. Gjuha turke nuk ishte njohur askund jashtë Turqisë. Turqishtja moderne u konstruktua nga shkrimtarët turq të shekujve XIX dhe XX, kurse turqishtja e thatë, administrative nuk ishte një gjuhë e gjallë dhe prandaj nuk mund të kishte ndikim në gjuhët e tjera të Perandorisë Osmane. Kam takuar shkrimtarë turq që më kanë thënë se kanë probleme me gjuhën e tyre.

INTERVISTUESJA

Mua më duket se në veprat tuaja jeni përpjekur të përfshinit tragjedinë greke në novelën moderne.

KADARE

Ekzakt. Jam munduar të bëja një lloj sinteze të tragjedisë së madhe dhe groteskes, shembulli suprem i së cilës është Don Kishoti – një prej veprave më të mira të letërsisë botërore.

INTERVISTUESJA

Prej atëherë novela është ndarë në shumë zhanre…

KADARE

Jo aspak! Për mua këto zhanre nuk ekzistojnë. Ligjet e krijueshmërisë letrare janë unike; nuk ndërrojnë, dhe janë të njëjta për secilin kudo. Dua të them se mund të shkruash për një ngjarje që zhvillohet në tri orët e jetës njerëzore sikurse për tre shekuj – prapë vijmë te e njëjta gjë. Secili shkrimtar që krijon diçka autentike në një formë të natyrshme, instinktivisht e krijon teknikën e tij. Kështu, të gjitha format dhe zhanret janë të natyrshme.

Mendoj se në historinë e letërsisë ka ekzistuar vetëm një ndryshim vendimtar: kalimi nga letërsia gojore në atë të shkruarën. Për shumë kohë, letërsia ishte vetëm gojore, dhe pastaj papritur me Babilonasit dhe Grekët nisi të shkruhej. Kjo ndryshoi gjithçka, sepse në kohën e moçme, poetët i recitnin dhe i këndonin poezitë e tyre duke i ndryshuar pas çdo performance. Poezia përcillej me ndryshime, nga një gjeneratë në tjetrën. Me shkrimin, teksti u bë i fiksuar njëherë e mirë. Autori filloi të përfitonte nga lexuesit, por humbi diçka – lirinë. Ky është ndryshimi i madh në historinë e letërsisë. Zhvillimet, të tilla si ndarjet në kaptina dhe paragrafe, shenjat e pikësimit, janë të parëndësishme; detaje hesapi.

Për shembull, thonë se letërsia kontemporane është shumë dinamike për shkak të ndikimit që e merr nga kinemaja, televizioni, shpejtësia e komunikimit. E kundërta! Nëse i krahasoni tekstet e antikitetit grek me letërsinë e sotme, do të vëreni që klasikët kanë operuar në një terren shumë më të madh, të pikturuar në një tablo shumë më të gjerë, dhe e kishin një dimension shumë më të madh – karakteri lëvizte nga qielli në tokë, bëhej nga zot në të vdekshëm, dhe kthehej prapë. Shpejtësia e aksionit, vizioni kozmik në një faqe e gjysmë të librit të dytë të Iliadës është e pamundur të gjendet te ndonjë autor modern. Rrëfimi është i thjeshtë: Agamemnoni ka bërë diçka që e ka zhgënjyer Zeusin, që vendos ta dënojë atë. E thërret një lajmëtar dhe i thotë të fluturojë në tokë, të gjejë një gjeneral grek të quajtur Agamemnon, dhe t’ia fusë një ëndërr fallse në kokë. Lajmëtari arrin në Trojë, e gjen Agamemnonin në gjum, ia vendos një ëndërr fallse në kokë si lëng, dhe kthehet te Zeusi. Në mëngjes Agamemnoni i thërret oficerët e tij dhe iu thotë që e kishte parë një ëndërr të bukur dhe se ata duhej t’i sulmonin Trojanët. Dhe kështu, ai e pëson një disfatë të tmerrshme. E gjithë kjo në një faqe e gjysmë! Kalohet nga truri i Zeusit në të Agamemnonit, nga qielli në tokë. Cili shkrimtar mund ta bëj këtë sot? Raketat balistike nuk janë aq të shpejta!

INTERVISTUESJA

Sidoqoftë, ka pasur evente letrare si modernizmi – Joyce, Kafka…

KADARE

Kafka ishte shumë klasik, sikurse Joyce-i. Kur Joyce-i u bë modernist në Finnegans Wake, dështoi. Shkoi shumë larg dhe askush nuk e pëlqeu atë libër. As Nabokovi, si një adhurues i madh i Joyce-it. Një burrë e takon një grua dhe ata bien në dashuri. Në këtë dashuri janë të gjitha mënyrat e mundësive, diversiteteve, por askush nuk mund ta imagjinojë gruan me trupin e një krijese tjetër. Nëse ka një ndarje të plotë nga realiteti, ky është fundi – hyjnë në fushën e shenjave.

INTERVISTUESJA

Mos po mendon se ekziston një kontinuitet i caktuar në krijueshmërinë njerëzore?

KADARE

Ekzakt. Në një mënyrë jemi të kurthuar nga e kaluara e njerëzimit; nuk na duhet të njohim psikologjinë e krokodilëve apo gjirafave. E kaluara mund të jetë barrë, por s’kemi se ç’të bëjmë. E gjithë kjo zhurmë rreth inovacioneve, zhanreve të reja, është e kotë. Në njërën anë është letërsia e vërtetë ndërsa në tjetrën gjithçka tjetër.

INTERVISTUESJA

Ju poashtu keni folur rreth “krijimit negativ.” Çka don të thotë kjo?

KADARE

Krijimi negativ për një shkrimtar është ajo që ai nuk shkruan. Iu duhet një talent i madh për të ditur se çfarë nuk duhet të shkruani, dhe për vetdijen e shkrimtarit, veprat e pashkruara janë më të shumta sesa ato që ka shkruar. Ju duhet të zgjedhni. Dhe kjo zgjedhje ka shumë rëndësi. Në anën tjetër, duhet çliruar vetja nga këto kufoma, duhet varrosur ato, sepse pengojnë që shkruash atë që duhet shkruajtur, ashtu siç është e nevojshme të largosh gërmadhat që të bësh gati vendin për të nisur ndërtesën e re.

INTERVISTUESJA

Kjo më kujton Cyril Connollyn, që thoshte, “Librat që nuk i kam shkruar janë shumë më të mirë se ata që i kanë shkruar shokët e mi.” Por le të flasim për fillimet tua. Për fëmijërinë së pari: ju ishit shumë i vogël kur shpërtheu lufta, pas së cilës gjithçka ndryshoi në Shqipëri.

KADARE

Fëmijëria ime ishte e pasur sepse isha dëshmitar në shumë ngjarje. Lufta nisi kur isha vetëm pesë vjeçar. Jetoja në Gjirokastër, një qytet shumë i bukur, përmes të cilit kalonin ushtritë e huaja, dhe që e prodhonin një spektakël të vazhdueshëm – italjanët, grekët… qyteti u bombardua nga gjermanët, anglezët, dhe u kalua nga njëra dorë te tjetra. Për një fëmijë ishte gjë e mahnitshme. Jetonim në një shtëpi të madhe me shumë dhoma bosh, ku luanim – dhe kjo ishte pjesa më e rëndësishme e fëmijërisë. Familja ime nga babai ishte modeste – babai ishte lajmës gjykate, njeri që i shpërndante letrat e gjykatës – por familja e nënës ishte goxha e pasur. Dhe paradoksalisht, ishte familja e nënës komuniste ndërsa babai mbante qëndrim konservator e puritan. Jetonim mesatarisht në shtëpi derikur shkuam në shtëpinë e nënës e cila ishte shumë e pasur. Babain e kisha kundër regjimit komunist; nëna dhe familja e saj ishin pro tij. Ata nuk grindeshin por megjithatë e ngucnin njëri tjetrin me ironi dhe sarkazmë. Në shkollë, unë s’i përkisja as grupit të fëmijëve të varfër që ishin pro-komunist, e as fëmijëve të pasur që tmerroheshin nga regjimi. Por megjithatë i njihja të dyja palët. Kjo më bëri të pavarur, të lirë nga komplekset fëmijërore.

INTERVISTUESJA

Pas shkollës iu shkuat në Tiranë, në kryeqytet, dhe e studiuat letërsinë në Universitet. Më pas fluturuat për në Moskë, te Instituti Gorki. Ishte koha e Khrushchevit, kur kishte njëfarë lirie, një shkrirje pas gjithë asaj ngrirjes së madhe staliniste. Si e gjetët skenën letrare në Moskë?

KADARE

Jam dërguar në Institutin Gorki për t’u bërë shkrimtar zyrtar i regjimit – ishte një fabrikë që i prodhonte të vërtetat e shkollave të soc-realizmit. Në fakt, iu desh tri vjet që të vrisnin çdo kreativitet, çdo origjinalitet që mund të kishe. Fatmirësisht, unë isha imunizuar nga gjithë ajo që kisha lexuar. Në moshën njëmbëdhjetë vjeçare e kam lexuar Makbethin, që më goditi si vetëtimë, klasikët grek, pas të cilëve asgjë nuk e ndikoi më shumë shpirtin tim. Ajo se çka i ndodhte Elsinorit ose ajo që ndodhte në brigjet e Trojës më dukej më e vërtetë sesa të gjitha ato banalitete mjerane të novelave të socialist-realizmit.

Në Institut më neveriste indoktrinimi, dhe kjo neveri më shpëtoi. I thoja vetes vazhdimisht se në asnjë rast unë nuk duhej të bëja atë që më mësonin ata, por saktë të kundërtën. Shkrimtarët e tyre ishin të gjithë skllavë të partisë, përjashto disa si Konstantin Paustovsky, Chukovsky, Yevtushenko.

Përgjatë kohës në Institut e kam shkruar novelën “Qyteti Pa Reklama.” Kur u ktheva në Shqipëri isha i frikësuar që t’ia tregoja ndonjërit. E publikova vetëm një fragment të shkurtë në një revistë të titulluar “Një ditë në Kafe,” që u ndalua menjëherë. Nuk më shkoi më ndërmend që ta botoja librin. Kreu i Organizatës së Rinisë komuniste që e kishte rekomanduar publikimin e revistës, më vonë u akuzua për liberalizëm dhe u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg. Fatmirësisht fragmenti ekziston; ndryshe, askush nuk do të besonte që unë e kam shkruar novelën. Ishte një rrëfim për dy hajdutë letrarë që dnin të fallsifikonin një tekst për të provuar se mund t’i përshtatej marksizmit, dhe kështu të ecnin para në karrierë. Kjo e preku problemin fundamental të kulturës socialiste – fallsifikimin. Novela do të publikohet në vëllimin e gjashtë të veprave të mia komplete, për të cilën po punojnë botuesit francezë. Asnjë fjalë nuk do të ndryshohet.

INTERVISTUESJA

Megjithatë, në adoleshencë ju ishit goxha i dhënë pas komunizmit, apo jo?

KADARE

Kjo e ka një anë idealiste; mund të mendosh në fillim se disa aspekte të komunizmit janë të mira në teori, por pastaj shihnit se në praktikë çështja ndryshonte. Shpejt e kam kuptuar se e gjithë ngrehina komuniste ishte shtypëse dhe katastrofike.

INTERVISTUESJA

Në institut, a iu lejohej të lexonit shkrimtarët e ndaluar ose disidentët si Pasternaku, Akhmatova, Tsvetayeva, Mandelstam?

KADARE

E kam lexuar Gogolin dhe Pushkinin dhe disa novela të Dostojevskit, në veçanti Shtëpia e të Vdekurve dhe Vëllezërit Karamazov.

INTERVISTUESJA

Po në Shqipëri?

KADARE

Në Shqipëri të gjithë shkrimtarët ishin të ndaluar. Kohë pas kohe arrija të gjeja ndonjë libër kur udhëtoja nëpër vende të ndryshme. E kam lexuar Orwellin dhe Kafkën. Mendoj se i fundit është më i rëndësishëm. E pëlqeja 1984-shin por nuk më pëlqente Ferma e Kafshëve sepse alegoria me mbretërinë e kafshëve nuk më prekte shumë. Ajo që ndodhte në vendet totalitare ishte më keq se gjithçka që letërsia ka arritur të shpikë.

INTERVISTUESJA

Orwell ishte unik në Angli. Që në kohën kur shumica mendonte ndryshe, ai e kuptoi natyrën e totalitarizmit dhe shkroi për të.

KADARE

Nuk mund të kuptoj pse Sartre e mbrojti Bashkimin Sovjetik. Përgjatë Revolucionit Kulturor në Kinë, u tha se mijëra shkrimtarë, artistë dhe intelektualë u persekutuan, torturuan dhe u vranë. Dhe prapë, ai u bë maoist!

INTERVISTUESJA

Çfarë triumfi i madh për Camus (Alber Kamy), reputacioni i të cilit është rritur shumë në vitet e fundit! Doli se ai kishte të drejtë në secilën çështje politike për të cilën foli, ndërsa Sartre e kishte krejtësisht gabim. Camus e mbajti qëndrimin e tij pavarësisht presionit të madh që binte në të, dhe nuk ishte e lehtë në atë kohë.

KADARE

Kam respekt të madh për Camus – ai është një shembull. Shumica e intelektualëve që jetuan në Francë, të lirë dhe të pakërcënuar nga totalitarizmi diktatorial, prisnin që ne të bëheshim kurajozë dhe të rrezikonim jetët tona. Në Kinë ishte edhe më keq se në Shqipëri. Pse nuk protestonin intelektualët e Perëndimit?

INTERVISTUESJA

Në atë klimë represioni, si ia dolët të përkthenit dhe botonit Gjeneralin e Ushtrisë së Vdekur në Francë?

KADARE

Në Shqipëri, ashtu si në shumë vende të Europës Lindore, kishte një organizatë përgjegjëse për përkthimin e një numri librash në disa gjuhë të huaja. Kështu, ata e botuan librin tim në frëngjisht. Rastësisht, gazetari Pierre Paraf e pa atë libër dhe e rekomandoi te botuesit francezë.

INTERVISTUESJA

Dhe pas këtij suksesi të madh, a ndiheshit më i sigurtë, i mbrojtur nga fama ndërkombëtare?

KADARE

Po, por edhe më i vëzhguar për shkak se më konsideronin më të rrezikshëm.

INTERVISTUESJA

Do të bëhem avokati i djallit, nëse mundem, për t’iu thënë se në shoqëri të atilla totalitare, i mbijetuari bëhet i dyshuar, si në Rusinë staliniste. Mund t’iu përmend ata që u zhdukën, si Mandelstami, ose ata që bënë vetvrasje si puna e Tsvetayevas, ose si ata që u ndalën së shkruari, si Pasternaku – që u mjaftuan vetëm në përkthimin e Shakespeare-it – dhe shumë e shumë të tjerë. Më 1970 ju e keni shkruajtur një novelë me gjashtëqind faqe, Dimri i Gjatë, që nuk ishte bazuar në një mit ose në një ngjarje historike por në situatën politike të vendit tuaj. Libri duket se është një sulm ndaj revizionizmit, dhe kësisoj një mbrojtje e Enver Hoxhës. Pse e shkruajtët atë libër? Ju fare mirë, mund të vazhdonit që të shkruanit tregime alegorike si më parë.

KADARE

Nga viti 1967 deri më 1971, unë isha në një vëzhgim direkt nga diktatori vetë. Kujtohuni për fatkeqësinë e madhe të intelektualëve në atë kohë. Hoxha e vlerësoi vetveten si një shkrimtar dhe poet e prandaj edhe “shok” të shkrimtarëve. Meqë isha shkrimtari më i njohur i vendit, ai kishte një interes të posaqëm për mua. Në atë rrethanë, kisha tri zgjidhje: ose të mbaja qëndrimin tim – që do të nënkuptote vdekjen; ose heshtjen, që do të nënkuptonte një tjetër vdekje; ose të paguaja njëfarë haraqi. Unë e zgjodha të tretën dhe e shkruajta Dimrin e Gjatë. Shqipëria u bë aleate e Kinës, por kishte mjaft fërkime të cilat rezultuan në ndarjen e mëvonshme. Si Don Kishoti, mendoja se libri im do ta përshpejtonte ndarjen me Kinën duke e inkurajuar Hoxhën ta bënte atë. Me fjalë tjera, mendoja se letërsia mund ta bënte të pamundurën – ta ndryshonte diktatorin!

INTERVISTUESJA

Hoxha juve iu bëri deputet të Parlamentit, megjithëse siç shpreheni ju dyshonte në ju. Pse e bëri këtë?

KADARE

Kjo nuk do të thoshte asgjë. Lista e deputetëve përcaktohej nga ai, dhe nëse dikush refuzonte ai e eleminonte, e vriste. Askush kurrë nuk refuzoi, dhe deputetët nuk bënin kurrfarë pune. Një herë në vit, Parlamenti mblidhej, dhe Hoxha e diktonte rrjedhën e mbledhjes – pa diskutim, pa debate. Deputetët ishin zgjedhur nga radhët e puntorëve, shkenctarëve, shkrimtarëve, kështu që Parlamenti të dukej reprezentues i popullit.

INTERVISTUESJA

Pas suksesit të librave tuaj në Perëndim, ju mund ta lëshonit vendin. A keni provuar ndonjëherë? Në librin tuaj Pranvera shqiptare të botuar më 1992, thoni se disa herë gjatë qëndrimit në Francë, gati sa nuk kishit vendosur të mos ktheheshit.

KADARE

Nuk e lëshova Shqipërinë për shkak të hakmarrjes që mund ta pësonin të afërmit, shokët. Më 1983 erdha në Francë me mendimin që do të qëndroja. Aty e kuptova se kjo ishte e pamundur. Ekzistonte rreziku i një ndarjeje të plotë me vendin tim, gjuhën time, të cilën e doja. Shokët e mi francezë më udhëzuan të kthehesha, dhe i dëgjova.

INTERVISTUESJA

Pse u larguat pas komunizmit?

KADARE

U largova më 1990 kur Shqipëria po luhatej midis demokracisë dhe totalitarizmit. Mendova se largimi im do ta ndihmonte ardhjen e demokracisë. Nëse vendi do të binte në diktaturë përsëri, unë nuk doja të isha aty, dhe ky kërcënim e stimuloi luftën për demokraci. Erdha në Francë për publikimin e Pallatit të Ëndrrave dhe e bëra publik vendimin për të qëndruar në Francë. Mediet raportuan dhe kjo pati rol vendimtar në favor të demokracisë.

INTERVISTUESJA

Disa njerëz deshën t’iu zgjidhnin president, si Havelin në Çekosllovaki, por refuzuat. Pse?

KADARE

As nuk e mendova dy herë. Rasti im ishte i ndryshëm nga ai i Havellit. Doja të mbesja shkrimtar dhe i lirë.

INTERVISTUESJA

Është goxha dilemë: a duhet rezistuar diktaturën, a duhet të bëhesh disident, siç bënë disa shkrimtarë çekosllovakë; apo duhet ikur, siç bënë disa shkrimtarë gjerman kur Hitleri erdhi në pushtet.

KADARE

Nuk duhet të bëhemi naivë! Rrethanat ishin të ndryshme në secilin vend. Nuk mund të krahasosh Shqipërinë me Çekosllovakinë. Ne nuk e patëm Dubcekun, Pranverë Çeke, dhe gjithçka që pasoi. Nëse Havelli do të ishte në Shqipëri, ai do të vritej menjëherë. Ja përse nuk kishim disidentë në Rusinë e Stalinit. Askush s’mund të bënte asgjë. Në Shqipëri, si në Rumani, Stalinizmi zgjati deri në fund. Kur Havel ishte në burg, e kishte me vete një makinë shkrimi, kishte qasje në mediat e botës, çdokush fliste për të. Ata që e krahasojnë situatën tonë me atë të Çekosllovakisë nuk ia kanë idenë se çka është represioni stalinist.

INTERVISTUESJA

Don të thotë, mrekullia ju shpëtoi juve?

KADARE

Jo krejtësisht. Secili regjim duhet ta ruajë fytyrën dhe respektin në komunitetin ndërkombëtar, dhe nëse jeni shktimtar i famshëm, regjimi është edhe më i kujdesshëm. Hoxha donte të konsiderohej poet, student i Sorbonës, shktimtar, dhe jo vrasës. E vetmja gjë që një shkrimtar mund të bënte në atë diktaturë ishte të shkruante letërsi. Kështu e kryente detyrën e tij. Të presësh diçka tjetër është cinike dhe kriminale. Shqiptarët e gjetën në mua shkrimtarin që i lidhi me botën. E dominova jetën tonë kulturore dhe e ruajta kulturën shqiptare me veprën time – në një anë ishte ajo që e krijoja unë ndërsa në tjetrën, ajo që e krijonte komunizmi, që ishte e padobishme. Kur një libër i imi botohej, shitej për pesëmbëdhjetë minuta – çdo kopje shitej menjëherë. Njerëzit e dinin se mund të ndalohej, kështuqë nguteshin ta blinin para se të ndodhte kjo. Ndodhte që nganjëherë libri ndalohej para se të shpërndahej, por deri atëherë mijëra kopje ishin në qarkullim dhe njerëzit e kalonin nga njëri te tjetri.

INTERVISTUESJA

Duke parë atë që ka ndodhur në Jugosllavi. Dua t’ju pyes për tolerancën fetare. Gjysma e shqiptarëve janë myslimanë, duke përfshirë edhe familjen tuaj. A morët edukim religjioz? Dhe a ka rrezik nga fundamentalizmi islamik në Shqipëri, tash që, praktikimi i feve është bërë i lirë?

KADARE

Nuk besoj. Familja ime thirrej si myslimane, por nuk e praktikonte atë. Askush rreth meje nuk ishte religjioz. Veç kësaj, sekti Bektashi i islamit që praktikohet në Shqipëri është shumë i moderuar, edhe më shumë se ai në Bosnjë. Nuk besoj që duhet të brengosemi për këtë gjë.

Përktheu: Periskopi.com