Intervista me nobelistin për letërsi, Kazuo Ishiguro: “Ndihesha se librat nuk do të mbijetonin në periudhën e Televizionit”

Periskopi.com Intervista

Kazuo Ishiguro është autor i pesë novelave, përfshirë “The Remains of the Day”, e cila e fitoi “Booker Prize” dhe u bë një ‘best-seller’ ndërkombëtar. Vepra e tij është përkthyer në njëzet e tetë gjuhë. Në vitin 1995 ai e mori Urdhërin e Perandorisë Britanike për letërsi, dhe më 1998 u emrua Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres nga qeveria frënge. Ai jeton në Londër me gruan dhe vajzën e tij.

Novela e tij e fundit “Never let me go” [shq. “Kurrë mos më lë të shkoj”] është një tregim në lidhje me miqësinë dhe dashurinë. Si fëmijë, tash-tridhjetë-vjeçarja-Kathy jetonte në Hailsham, në një shkollë private të një fshati piktoresk anglez ku fëmijët dërgoheshin edhe nga jashtë vendit, të cilëve iu krijohej bindja se ishin të veçantë dhe që mirëqenia e tyre ishte kruciale jo vetëm për ta, por edhe për shoqërinë ku do të bënin pjesë. Kathy e kishte lënë pas këtë të kaluar idilike, por kur dy shokë të saj rifuten në jetën e saj, ajo nuk i reziston më forcës së kujtimeve.

Kësisoj, kur miqësia me Ruthin rigjallërohet, ashtu si ndjenjat e dikurshme që e kishin vërshuar në adoleshencë për Tommyn nisin të thellohen e ta bëjnë të bie në dashuri, Kathy rikujton kohën në Hailsham. Ajo përshkruan ngjarje të lumtura të djemve e vajzave duke u rritur së bashku, në izolimin e patrazuar-madje-edhe-të rehatshëm të tyre. Por ajo përshkruan ngjarje të tjera paoshtu: të grindjeve dhe moskuptimeve që fshihet prapa fasadës së errët edukuese të Hailshamit. Të tre shokët kësisoj janë të detyruar të përballin të vërtetën rreth fëmijërisë së tyre – dhe rreth jetës së tyre në aktualitet.

Cila ishte pika nga ku e nisët Never let me go?

Në pesëmbëdhjet vitet e fundit unë vazhdimisht kam shkruar pjesë të një tregimi rreth një grupi të çuditshëm ‘studentësh’ në një fshat anglez. Kurrë nuk e kam ditur se kush ishin këta njerëz. Thjesht e dija që ata jetonin në shtëpi të rrënuara fermerësh, dhe megjithëse i bënin disa gjëra tipike për studentët – duke u grindur për librat, duke punuar në ese, duke rënë dhe duke çrënë në dashuri – aty nuk kishte një kampus për ta ose mësuesit e tyre. E dija se një fat i çuditshëm do t’i përcillte këta të rinj, por nuk e dija saktë se çka. Në studimet e mia, kam shumë pjesë të këtilla të shkurtëra, disa që datojnë në fillimvitet 90’. Do të doja të shkruaja një novelë për studentët e mi, por kurrë nuk shkoja më tej se kaq; gjithnjë e gjeja veten duke shkruar diçka krejt të ndryshme. Pastaj, para rreth katër vitesh, e dëgjova një bisedë në radio rreth avancimeve që ishin bërë në bioteknologji. Zakonisht e ndali radion kur nisin biseda për shkencën, por kësaj here e dëgjova, dhe kështu ngjarja me studentët zuri vend në mendjen time. Mund të shihja një mënyrë të të shkruarit që ishte e thjeshtë, por mjaft fundamentale, në lidhje me trishtimin e kushteve njerëzore.

Kjo novelë është vendosur në Anglinë e shekullit të 20-të. E megjithatë e përmban njëfarë distopie, një dimension fantashkencor që zakonisht gjenden në storje që vendosen në të ardhmen [e tillë si Brave New World]. A ishit sadopak i tunduar ta vendosnit tregimin në të ardhmen?

Asnjëherë. Ndoshta kjo është paksa personale. Nuk nxitem aq nga storjet që vendosen në të ardhmen. Veç kësaj, nuk kam mjaft energji të mendoj se çfarë veturash ose çfarë dyqanesh ose çfarë gjërash tjera do të kishte në qytetërimin e së ardhmes. Dhe nuk doja të shkruaja diçka që do të keqkuptohej si ‘profeci.’ Më shumë doja të shkruaja një tregim në të cilin secili lexues do të gjente në një mënyrë a tjetrën jetën e tij.

Gjithnjë e kam parë novelën të datonte dikund në vitet 70’-të ose 80’-të, që është edhe koha e rinisë sime. Është një Angli e larguar nga Rolls Royce-at e librit ‘The Remains of the Day’. Gjithnjë e kam menduar Anglinë në një ditë me re, me fusha të drejta, me pak rreze dielli, rrugina të zymta, ferma të braktisura, dhe me rrugë të zbrazëta. Veço memorjet e fëmijërisë së Kathyt, kur mund të kishte paksa diell dhe gjallëri, doja ta vizatoja Anglinë me zymtësi, me një bukuri të ftohtë që e lidhja me zonat rurale dhe me fshatrat gjysëm-të-harruara buzë detit.

E prapë, ju mund të thoni që në novelë ekziston një dimension ‘distopik’ ose ‘fantashkencor’. Por unë e mendoj si një ‘histori alternative’. Është më shumë e tipit: “Çka nëse Hitleri do të kishte fituar?” ose “Çka nëse Kennedy nuk do të ishte vrarë?” Novela e ofron një version të Britanisë që mund të kishte ekzistuar në fund të shekullit të 20-të, nëse veç një a dy gjëra do të kishin shkuar ndryshe në frontin shkencor.

Kathy, narratorja e librit, nuk është as afërsisht si disa prej narratorëve të kaluar [shembull ata në The Remains of the Day dhe When we were the Orphans [shq.Kur ne ishim jetimë] dhe duket më e besueshme për lexuesin. A ishte kjo njëfarë shkëputje e paramenduar nga ana juaj?

Një prej rreziqeve që duhet të keni parasysh si novelist është përsëritja e gjërave që i keni thënë mirë në të kaluarën, veç për hir të përsëritjes së tyre. Unë jam vlerësuar në të kaluarën për narratorët e pabesueshëm, vetëmashtrues dhe emocionalisht të paqëndrueshëm. Në njëfarë faze mund të thuhet që ky ishte tipari im dallues. Por, më duhet të jem i kujdesshëm që të mos i përziej narratorët e mi me identitetin tim si shkrimtar. Është aq lehtë, në të gjitha hapat e jetës, të kurthohesh nga gjëra prej të cilave ke marrë dikur vlerësim të lartë.

Nuk mund të them që një ditë nuk do t’i përdorë ata narratorë sërish nëse do të më duhet. Në të kaluarën, narratorët e mi ishin të pabesueshëm jo sepse ishin lunatikë, por sepse ishin zakonshëm të vetë-mashtrueshëm. Kur shihnin pas në jetët e tyre të dëdhstuara, e kishin të zorshme të shihnin gjërat në një mënyrë krejt të drejtë. Vetë-mashtrimi i atij lloji është i zakonshëm për shumicën prej nesh, dhe vërtetë doja të eksploroja atë temë në librat e mëparshëm. Por Never Let Me Go nuk është i atij lloji të vetë-mashtrimit. Kështuqë, më duhej një narrator i ndryshëm. Një narrator i pabesueshëm do të më prishte punë.

A ishte një eksperiencë e ndryshme të shkruarit nga perspektiva femrore, dhe poashtu a ishte e zorshme të shkruarit në gjuhën e përditshme të ditëve-moderne se në gjuhën formale të kohës së kaluar?

A: Nuk brengosem aq shumë kur e përdor një narratore femër. Novela e parë e botuar, A Pale View on Hills [shq.Një pamje e zbehtë e kodrave] ishte treguar poashtu nga një grua. Kur isha i ri, përdorja narratorë më të vjetër, që kishin jetuar në kultura krejt të ndryshme prej times. Ka kaq shumë gjëra imagjinare që duhet bërë për të realizuar një karakter fiksional, dhe kjo e bën seksin vetëm një prej shumë gjërave që duhet menduar – dhe ndoshta nuk është as një prej sfidave më të mëdha.

Sa i përket stilit, epo, ajo është dikush që rrëfen në Anglinë e kohëve tona, kështuqë më duhej ta bëja si duhet. Ka gjëra teknike, shembull kur aktorët ushtrojnë theksin. Sfida nuk është në arritjen e një zëri që është më i përditshëm, ose më formal. Sfida është në paraqitjen e duhur të karakterit të narratorit. Është në gjetjen e një zëri që e lejon lexuesin t’I përgjigjet karakterit jo vtëm përmes asaj që ai ose ajo bën në tregim, por poashtu edhe në mënyrën sesi ai/ajo flet ose bën.

Kjo novelë, ashtu si shumica e të tjerave që keni shkruajtur, është treguar përmes filterit të memorjes. Pse është memorja kaq e rëndësishme për juve?

Gjithnjë më ka pëlqyer memorja. Më pëlqen sesi një skenë e nxjerë nga memorja e narratorit përzihet me të gjitha llojet e emocioneve, dhe është e hapur për manipulim. Nuk po i thoni thjesht lexuesit: “kjo-dhe-kjo-dhe-kjo ka ndodhur.” Ju poashtu ngritni pyetje si përshembull: pse ajo e ka mbajtur në mend atë ngjarje në këtë moment? Si ndihet? Dhe kur ajo thotë që nuk i kujtohet aq saktë se çka ka ndodhur, por na e thotë prapseprapë, sa duhet t’i besojmë asaj? E kështu me radhë. Më pëlqejnë këto gjëra delikate që mund të bëhen përmes memorjes së dikujt.

Por më duhet të them se mendoj që roli që luan memorja në Never  Let Me Go është shumë më i ndryshëm se në novelat e tjra. Te Remains of the Day, memorja ishte diçka që duhej kërkuar përmes një maturie të madhe për ato kthesa të habuara, për ato burime të pendesës dhe keqardhjes. Por në këtë libër, memorjet e Kathyt janë më benevolente. Ato janë parimisht burim i ngushëllimit. Ndërsa i ikën koha, ndërsa bota i zbrazet nga gjërat që janë të dashura për të, ajo pas së cilës ajo kapet është memorja e saj për dy shokët e fëmijërisë.

Mjedisi për kapitullin e parë të librit është një konvikt shkolle,  ku ju e kapni mirë presionin e shikimeve të të tjerëve dhe të vetndërgjegjjes në të qenët fëmijë në atë ambient. A keni gërmuar në të kaluarën tuaj për këtë gjë? A keni pasur burime tjera direkte, shembull vajza juaj?

Nuk kam shkuar kurrë në një shkollë me konvikt, dhe vajza ime nuk shkon tash poashtu! Por natyrisht kam gërmuar në memorjen time në ndjesitë e të qenët fëmijë dhe adoleshent. Dhe megjithëse nuk e kam konspektuar vajzën time ose shokët e saj, fakti i të qenët prind ndikon në mënyrën sesi i portretizoj fëmijët.

Por veç kësaj, nuk mund të gjej ndonjë skenë në atë shkollë ëq është e bazuar në ndodhitë e mia ose të të afërmve të mi. Kur shkruaj për të rinjtë, është njëjta gjë si kur shkruaj për njerëzit e vjetër, ose për ndonjë karakter tjetër që është shumë i ndryshëm nga kultura dhe përvoja ime. E bëj të pamundur të ndihem ashtu siç ndihen ata, e pastaj të shoh se ku më çon kjo mua. Nuk besoj që fëmijët paraqesin ndonjë kërkesë të veçantë për mua si novelist. Ata janë thjesht karaktere, personazhe, si çdokush tjetër.

Mjedisi i shkollës, më duhet të shtoj, është tërheqës sepse në një mënyrë është manifestim i qartë fizik sesi fëmijët ndahen nga bota e të rriturve, dhe të cilëve iu ipen pjesë të vogla informaiconesh për botën që i pret, shpesh me doza të mëdha të mashtrimit. Me fjalë të tjera, shërben si metaforë mjaft e mirë për fëmijërinë në përgjithësi.

Ju keni shkruajtur nganjëherë skenare, duke përfshirë edhe për filmin The White Countess [Kontesha e Bardhë]. Dhe ju tashmë e keni parë librin tuaj The Remains of the Day të bëhej film shumë i njohur. Cila është për ju lidhja ose relacioni mes kinemasë dhe novelës? A është e frytshme, apo e rrezikshme për një hskrimtar të punojë në të dyja gjërat?

Është shumë e ndryshme të shkruash novela dhe të shkruash për kinemanë. Kjo pjesërisht sepse të shkruaj novela është zanati im, puna ime, ndërsa jam një lloj amateri entuziast kur vjen puna te skenaret. Një dallim kyq është që për kinemanë storja tregohet parimisht përmes imazheve dhe muzikës – fjalët janë vetëm si lloj shtese. Në novelë, fjalët janë gjithçka që keni. Por, këto dy forma arti kanë shumë gjëra të përbashkëta, natyrisht, dhe është e kuptueshme që mund të mësoni shumë për njërën nga tjetra.

Ju thatë që unë kam shkruajtur një skenar ‘The White Countess’ dhe kam bashkëpunuar në një film të publikuar vitin e shkuar, ‘Muzika më trishtuese në botë’. Tërhiqem nga skenaret sepse ajo është pjesë e një procesi kolaborativ, bashkëpunues. Është paksa e pashëndetshme të shkruash novela vazhdimisht gjithë jetën. Një novelist nuk bashkëpunon në mënyrën që e bëjnë muzikatët ose njerëzit e teatrit, dhe me kalimin e kohës mungesa e influencave të reja mund të bëhet e rrezikshme. Për mua, të punoja në një film, me regjisorë dhe aktorë, e ndoshta edhe me shkrimtarë të tjerë, ishte eksperiencë e mirë që të merrja influencë nga jashtë.

Shpesh pyetem nëse brengosem që të shkruarit e skenareve do t’i bënte novelat e mia si skenare. Por, unë e mendoj krejt të kundërtën. Kur shoh pas, novela ime e parë, A pale view of Hills,  më duket njaft e ngjashme me teknikën që përdoret për skenare. Ajo lëvizë përpara skenë pas skene , me dialogje të shkurtëra, me përshkrimeve të shkurtëra të ambienteve etj. Por vetëm pasi e përfundova atë novelë, i shkrova dy skenare për Kanallin e 4-të të Televizionit Britanik, dhe kjo më bëri tepër të vetëdijshëm për dallimet mes të shkruarit për film dhe të shkruarit e novelës. U zhgënjeva me idenë që mund të shkruaja një novelë e cila mund të ishte film. Atëherë ndihesha se novelat nuk do të mbijetonin si formë – se nuk do t’ia dilnin të garonin me TV-në dhe Kinemanë – nëse thjesht fokusoheshin në bërjen e gjërave që vetëm novelistët bëjnë. Qëprej atëherë, jam përpjekur të shkruaj libra që iu ofrojnë ndjesi krejt të ndryshme nga ato që mund t’i merni para ekranit të kinemasë ose televizorit. Mund të thuash që dua të shkruaj novela që nuk mund të bëhen filma – megjithëse unë kam qenë mjaft i mprehtë sa të diskutoja adaptimin e mundshëm me film sapo e përfundoja një libër! Por kur shkruaj, dua që novela ime të jetë thjesht novelë, dhe skenaret të jenë veç për film. | Përktheu Periskopi

Tetor, 2005